25. Kredyty i pożyczki udzielone klientom

Zasady rachunkowości

Do kategorii kredytów i pożyczek udzielonych klientom zalicza się aktywa finansowe nie będące instrumentami pochodnymi, z ustalonymi lub możliwymi do określenia płatnościami, które nie są kwotowane na aktywnym rynku. Do tej grupy zalicza się udzielone kredyty i pożyczki, należności z tytułu leasingu finansowego, dłużne papiery wartościowe korporacyjne i komunalne, które decyzją jednostki są klasyfikowane do tej kategorii, a także transakcje z przyrzeczeniem sprzedaży, dla których kontrahentem transakcji nie jest bank.

W momencie początkowego ujęcia aktywa te wyceniane są w wartości godziwej powiększonej o koszty transakcji, które mogą być bezpośrednio przypisane do nabycia lub emisji składnika aktywów finansowych.

Po początkowym ujęciu aktywa te wyceniane są według zamortyzowanego kosztu z zastosowaniem efektywnej stopy procentowej pomniejszonej o ewentualne odpisy z tytułu utraty wartości. W przypadku kredytów i pożyczek, dla których nie można ustalić harmonogramu przyszłych przepływów pieniężnych, a więc także ustalić efektywnej stopy procentowej, wycenia się je według kwoty wymaganej zapłaty.

Umowa leasingu finansowego ujmowana jest jako należność w kwocie równej bieżącej wartości umownych opłat leasingowych powiększona o ewentualną niegwarantowaną wartość końcową przypisaną leasingodawcy, ustalonej na dzień rozpoczęcia leasingu. Opłaty leasingowe z tytułu leasingu finansowego są dzielone między przychody z tytułu odsetek i zmniejszenie salda należności w sposób umożliwiający uzyskanie stałej stopy procentowej od pozostałej do spłaty należności.

Zakupione papiery wartościowe z przyrzeczeniem odsprzedaży ujmuje się jako należności od klientów jeśli kontrahentem jest podmiot inny niż bank. Transakcje z przyrzeczeniem odsprzedaży są wyceniane według zamortyzowanego kosztu. Różnica między ceną zakupu i odkupu (sprzedaży) jest traktowana odpowiednio jako przychód odsetkowy i rozliczana jest w czasie trwania umowy z zastosowaniem efektywnej stopy procentowej.

Szacunki i oceny – odpisy z tytułu utraty wartości

Strata z tytułu utraty wartości jest ponoszona, gdy istnieją obiektywne przesłanki utraty wartości wynikające z jednego lub więcej zdarzeń mających miejsce po początkowym ujęciu składnika aktywów („zdarzenie powodujące stratę”), oraz to zdarzenie ma wpływ na oczekiwane przyszłe przepływy pieniężne wynikające ze składnika aktywów finansowych lub grupy aktywów finansowych, których wiarygodne oszacowanie jest możliwe. Grupa Kapitałowa określa przyszłe przepływy pieniężne na podstawie szacunków opartych na historycznych parametrach.

Grupa Kapitałowa dokonuje miesięcznego przeglądu ekspozycji kredytowych w celu zidentyfikowania ekspozycji kredytowych zagrożonych utratą wartości, pomiaru utraty wartości ekspozycji kredytowych oraz utworzenia odpisów z tytułu utraty wartości kredytów i pożyczek lub rezerw na ekspozycje pozabilansowe.

Na proces ustalania odpisów z tytułu utraty wartości kredytów i pożyczek i rezerw składają się następujące etapy:

  • rozpoznanie obiektywnych przesłanek utraty wartości i zdarzeń istotnych z punktu widzenia rozpoznania tych przesłanek,
  • rejestrowanie w systemach informatycznych Grupy Kapitałowej zdarzeń istotnych z punktu widzenia rozpoznania przesłanek utraty wartości ekspozycji kredytowych,
  • ustalenie metody pomiaru utraty wartości,
  • dokonanie pomiaru utraty wartości i ustalenie odpisu lub rezerwy,
  • weryfikacja i agregacja wyników pomiaru utraty wartości,
  • ewidencja wyników pomiaru utraty wartości.

Metoda ustalania wysokości odpisów z tytułu utraty wartości kredytów i pożyczek uzależniona jest od rodzaju rozpoznanych przesłanek utraty wartości oraz indywidualnego znaczenia ekspozycji kredytowej. Zdarzeniami uznawanymi za przesłanki utraty wartości są w szczególności:

  • niedotrzymanie postanowień umownych przez dłużnika czyli np. opóźnienie w spłacie kapitału lub odsetek dłuższe niż 90 dni (przy określaniu okresu przeterminowania kredytu uwzględniane są kwoty niespłaconych w terminie odsetek lub rat kapitałowych przekraczające ustalone wartości progowe),
  • pogorszenie się oceny ratingowej dłużnika do poziomu wskazującego na istotne zagrożenie dla spłaty zadłużenia (w odniesieniu do klientów niefinansowych rating „H1”, w odniesieniu do instytucji finansowych – rating G, H) wynikające z wystąpienia znaczących trudności finansowych dłużnika,
  • zawarcie umowy restrukturyzacyjnej lub zastosowanie ulgi w spłacie wierzytelności (przesłanka rozpoznawana jest gdy udzielone klientowi udogodnienia wymuszone są względami ekonomicznymi lub prawnymi wynikającymi z jego trudności finansowych),
  • zaistnienie wysokiego prawdopodobieństwa upadłości lub restrukturyzacji dłużnika
  • postawienie wierzytelności w stan wymagalności,
  • postępowanie egzekucyjne wobec dłużnika,
  • ogłoszenie upadłości dłużnika lub złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości,
  • kwestionowanie należności przez dłużnika,
  • wszczęcie postępowania naprawczego wobec dłużnika,
  • ustanowienie zarządu komisarycznego nad działalnością dłużnika lub zawieszenie jego działalności,
  • dodatkowe przesłanki, rozpoznawane w odniesieniu do ekspozycji wobec spółdzielni mieszkaniowych z tytułu kredytów mieszkaniowych „starego portfela” objętych poręczeniami Skarbu Państwa.

Grupa Kapitałowa dokonuje podziału kredytów i pożyczek ze względu na wielkość zaangażowania. W Grupie Kapitałowej stosowane są trzy metody oszacowania utraty wartości:

  • metoda zindywidualizowana, stosowana dla kredytów indywidualnie znaczących, spełniających przesłankę indywidualnej utraty wartości lub wymagających indywidualnej oceny ze względu na specyfikę transakcji, z której wynikają oraz zdarzeń warunkujących spłatę ekspozycji. W portfelu ekspozycji indywidualnie znaczących każda pojedyncza ekspozycja kredytowa jest poddawana zindywidualizowanej analizie pod kątem istnienia przesłanek utraty wartości oraz poziomu rozpoznanej straty;
  • metoda portfelowa, stosowana dla kredytów nieznaczących indywidualnie, dla których stwierdzono przesłankę indywidualnej utraty wartości. W odniesieniu do ekspozycji indywidualnie nieznaczących rozpoznania i pomiaru straty dokonuje się z wykorzystaniem portfelowych parametrów ryzyka, oszacowanych metodami statystycznymi. Jeśli w odniesieniu do pojedynczej ekspozycji kredytowej strata zostanie rozpoznana, tworzony jest na nią adekwatny odpis aktualizujący z tytułu utraty wartości;
  • metoda grupowa (IBNR), stosowana dla kredytów, w odniesieniu do których nie zidentyfikowano przesłanek indywidualnej utraty wartości, ale stwierdzono możliwość wystąpienia poniesionych ale nierozpoznanych strat. Jeśli na poziomie indywidualnej ekspozycji strata nie zostanie rozpoznana, ekspozycja podlega zaszeregowaniu do portfela aktywów o podobnej charakterystyce ocenianego grupowo i obejmowana jest ustalonym dla danej grupy odpisem z tytułu zaistniałej niezaraportowanej straty (odpisem IBNR).

Ekspozycje kredytowe, w odniesieniu do których na poziomie indywidualnym nie zidentyfikowano obiektywnych przesłanek utraty wartości lub pomimo ich wystąpienia nie rozpoznano straty, poddawane są ocenie pod kątem utraty wartości grupy ekspozycji o takiej samej charakterystyce.

Odpis z tytułu utraty wartości bilansowej ekspozycji kredytowej jest różnicą pomiędzy wartością bilansową ekspozycji, a wartością bieżącą oczekiwanych, przyszłych przepływów pieniężnych z tej ekspozycji:

  • przy ustalaniu odpisu metodą zindywidualizowaną oczekiwane przyszłe przepływy pieniężne szacuje się dla każdej ekspozycji kredytowej indywidualnie, z uwzględnieniem możliwych scenariuszy dotyczących realizacji umowy, ważonych prawdopodobieństwem ich realizacji,
  • odpis z tytułu utraty wartości dla ekspozycji kredytowych objętych metodą portfelową lub metodą grupową równy jest różnicy pomiędzy wartością bilansową tych ekspozycji, a wartością bieżącą oczekiwanych, przyszłych przepływów pieniężnych (z wyłączeniem przyszłych strat kredytowych, które nie zostały poniesione).

Przyszłe przepływy pieniężne dotyczące grupy aktywów finansowych ocenianych łącznie pod kątem utraty wartości są szacowane na podstawie przepływów pieniężnych wynikających z umów oraz historycznych parametrów odzysków generowanych z aktywów o podobnych cechach ryzyka.

Historyczne parametry odzysków są korygowane na podstawie danych pochodzących z bieżących obserwacji, tak, aby uwzględnić oddziaływanie bieżących warunków oraz wyłączyć czynniki mające wpływ w okresie historycznym, które nie występują obecnie. Jeżeli w następnym okresie wysokość straty z tytułu utraty wartości zmniejszy się na skutek zdarzenia, które nastąpiło po wystąpieniu utraty wartości (np. poprawy oceny zdolności kredytowej dłużnika), wówczas uprzednio dokonany odpis z tytułu utraty wartości jest odwracany poprzez dokonanie odpowiedniej korekty salda odpisów aktualizujących. Kwota dokonanego odwrócenia wykazywana jest w rachunku zysków i strat.

Odpis IBNR ustalany jest z wykorzystaniem parametrów portfelowych. Parametry te szacowane są dla grup ekspozycji o tych samych charakterystykach ryzyka.

Kalkulacja bieżącej wartości oszacowanych przepływów pieniężnych dotyczących zabezpieczonego składnika aktywów finansowych uwzględnia przepływy pieniężne wynikające z przejęcia zabezpieczenia, pomniejszone o koszty przejęcia i sprzedaży.

Przyjęta metodologia szacowania odpisów z tytułu utraty wartości podlega rozwojowi wraz ze zwiększającymi się możliwościami pozyskiwania informacji wskazujących na utratę wartości z istniejących oraz wdrażanych aplikacji i systemów informatycznych. W konsekwencji, pozyskiwanie nowych danych może mieć wpływ na poziom odpisów z tytułu utraty wartości w przyszłości. Metodologia i założenia wykorzystywane przy szacowaniu poddawane są regularnym przeglądom w celu zmniejszenia różnic pomiędzy szacunkową a rzeczywistą wielkością strat.

Informacje finansowe

Kredyty i pożyczki udzielone klientom31.12.201631.12.2015
 Wartość bruttoOdpisy z tytułu utraty wartościWartość nettoWartość bruttoOdpisy z tytułu utraty wartościWartość netto
       
Kredyty189 736,2(7 478,1)182 258,1183 176,5(8 013,4)175 163,1
mieszkaniowe108 321,5(2 200,2)106 121,3103 005,8(2 337,2)100 668,6
gospodarcze56 722,0(3 807,1)52 914,956 641,6(4 106,9)52 534,7
konsumpcyjne24 692,7(1 470,8)23 221,923 529,1(1 569,3)21 959,8
       
Dłużne papiery wartościowe4 948,2(77,5)4 870,75 356,3(71,7)5 284,6
dłużne papiery wartościowe (korporacyjne)2 352,1(69,3)2 282,82 660,9(69,0)2 591,9
dłużne papiery wartościowe (komunalne)2 596,1(8,2)2 587,92 695,4(2,7)2 692,7
Transakcje z przyrzeczeniem sprzedaży1 339,0-1 339,04 432,2-4 432,2
Należności z tytułu leasingu finansowego12 585,8(447,1)12 138,75 735,9(202,1)5 533,8
       
Razem208 609,2(8 002,7)200 606,5198 700,9(8 287,2)190 413,7

Kredyty i pożyczki udzielone klientom według metod kalkulacji odpisów31.12.201631.12.2015
 Wartość bruttoOdpisy z tytułu utraty wartościWartość nettoWartość bruttoOdpisy z tytułu utraty wartościWartość netto
       
metoda zindywidualizowana, w tym:6 550,7(2 608,3)3 942,47 549,7(2 895,8)4 653,9
ze stwierdzoną utratą wartości5 048,9(2 593,9)2 455,05 412,8(2 882,4)2 530,4
bez stwierdzonej utraty wartości1 501,8(14,4)1 487,42 136,9(13,4)2 123,5
metoda portfelowa7 183,0(4 765,8)2 417,27 688,1(4 822,2)2 865,9
ze stwierdzoną utratą wartości7 171,2(4 765,6)2 405,67 688,1(4 822,2)2 865,9
bez stwierdzonej utraty wartości11,8(0,2)11,6---
metoda grupowa (IBNR)194 875,5(628,6)194 246,9183 463,1(569,2)182 893,9
       
Razem 208 609,2 (8 002,7) 200 606,5 198 700,9 (8 287,2) 190 413,7

Kredyty i pożyczki udzielone klientom - ekspozycja Grupy Kapitałowej na ryzyko kredytowe31.12.201631.12.2015
 Wartość bruttoOdpisy z tytułu utraty wartościWartość nettoWartość bruttoOdpisy z tytułu utraty wartościWartość netto
       
z rozpoznaną utratą wartości, w tym:12 220,1(7 359,5)4 860,613 100,9(7 704,6)5 396,3
oceniane metodą zindywidualizowaną5 048,9(2 593,9)2 455,05 412,8(2 882,4)2 530,4
bez rozpoznanej utraty wartości, w tym:196 389,1(643,2)195 745,9185 600,0(582,6)185 017,4
z rozpoznaną przesłanką indywidualną1 452,0(14,6)1 437,42 043,1(13,4)2 029,7
nieprzeterminowane1 199,1(13,3)1 185,81 605,4(11,9)1 593,5
przeterminowane252,9(1,3)251,6437,7(1,5)436,2
bez rozpoznanej przesłanki indywidualnej/IBNR194 937,1(628,6)194 308,5183 556,9(569,2)182 987,7
nieprzeterminowane190 628,1(436,1)190 192,0180 382,1(357,2)180 024,9
przeterminowane4 309,0(192,5)4 116,53 174,8(212,0)2 962,8
       
Razem 208 609,2 (8 002,7) 200 606,5 198 700,9 (8 287,2) 190 413,7

Kredyty i pożyczki udzielone klientom według segmentów klienta31.12.201631.12.2015
   
Kredyty i pożyczki udzielone klientom brutto, w tym:208 609,2198 700,9
bankowości hipotecznej101 389,196 060,7
korporacyjne53 170,151 171,5
bankowości detalicznej i prywatnej24 700,623 529,1
małych i średnich przedsiębiorstw27 997,123 497,2
transakcje z przyrzeczeniem sprzedaży1 339,04 432,2
pozostałe należności13,310,2
Odpisy z tytułu utraty wartości kredytów i pożyczek(8 002,7)(8 287,2)
   
Kredyty i pożyczki udzielone klientom netto200 606,5190 413,7

Wskaźniki jakości kredytowej (w %)31.12.201631.12.2015
   
Udział kredytów z rozpoznaną utratą wartości5,9%6,6%
Wskaźnik pokrycia kredytów z rozpoznaną utratą wartości*65,5%63,3%
Udział kredytów opóźnionych w spłacie powyżej 90 dni w stosunku do wartości brutto kredytów i pożyczek4,4%4,9%

* Wskaźnik pokrycia kredytów z rozpoznaną utratą wartości jest liczony jako iloraz całości odpisu (zarówno dla kredytów i pożyczek udzielonych klientom z rozpoznaną utratą wartości, jak i IBNR) oraz wartości ekspozycji brutto kredytów i pożyczek udzielonych klientom z rozpoznaną utratą wartości.

Odpisy z tytułu utraty wartości kredytów i
pożyczek udzielonych klientom - uzgodnienie ruchu w 2016 roku
Wartość na początek okresuUtworzenie w okresieRozwiązanie w okresieSpisania aktywów i rozliczeniaInne, w tym z tytułu objęcia kontrolą jednostek zależnychWartość na koniec okresuUtworzenie netto-wpływ na rachunek zysków i strat
        
kredyty mieszkaniowe2 337,21 239,7(893,9)(487,6)4,82 200,2(345,8)
kredyty gospodarcze4 106,92 271,0(1 483,9)(967,3)(119,6)3 807,1(787,1)
kredyty konsumpcyjne1 569,31 143,1(798,2)(397,3)(46,1)1 470,8(344,9)
dłużne papiery wartościowe (korporacyjne)69,00,2--0,169,3(0,2)
dłużne papiery wartościowe (komunalne)2,75,5---8,2(5,5)
należności z tytułu leasingu finansowego202,1121,4(101,3)(14,5)239,4447,1(20,1)
        
Razem8 287,24 780,9(3 277,3)(1 866,7)78,68 002,7(1 503,6)

Odpisy z tytułu utraty wartości kredytów i pożyczek udzielonych klientom - uzgodnienie ruchu w 2015 rokuWartość na początek okresuUtworzenie w okresieRozwiązanie w okresieSpisania aktywów i rozliczeniaInne, w tym z tytułu połączenia jednostekWartość na koniec okresuUtworzenie netto-wpływ na rachunek zysków i strat
        
kredyty mieszkaniowe2 307,71 137,3(846,1)(368,8)107,12 337,2(291,2)
kredyty gospodarcze4 111,32 601,0(1 837,5)(729,9)(38,0)4 106,9(763,5)
kredyty konsumpcyjne1 322,91 045,2(707,2)(396,3)304,71 569,3(338,0)
dłużne papiery wartościowe (korporacyjne)92,92,7(25,7)-(0,9)69,023,0
dłużne papiery wartościowe (komunalne)2,8-(0,1)--2,70,1
należności z tytułu leasingu finansowego184,8103,2(77,6)(8,3)-202,1(25,6)
        
Razem8 022,44 889,4(3 494,2)(1 503,3)372,98 287,2(1 395,2)

Reklasyfikacja papierów wartościowych

W 2012 roku ze względu na zmianę intencji co do utrzymywania wybranego portfela nieskarbowych papierów wartościowych zakwalifikowanych przy początkowym ujęciu do kategorii dostępne do sprzedaży Grupa Kapitałowa dokonała ich przekwalifikowania do kategorii kredyty i pożyczki udzielone klientom. W wyniku reklasyfikacji portfela zmianie uległy zasady wyceny portfela tj. z wyceny do wartości godziwej na wycenę według zamortyzowanego kosztu.

Portfel reklasyfikowany w 2012 roku na dzień31.12.201631.12.2015
 wartość godziwa wartość bilansowawartość godziwa wartość bilansowa
     
Obligacje komunalne622,7628,0741,7747,7
Obligacje korporacyjne8,28,2591,4537,7
     
Razem 630,9 636,2 1 333,1 1 285,4

Portfel reklasyfikowany w 2012 na dzień reklasyfikacjiwartość nominalnawartość godziwa wartość bilansowa
    
Obligacje komunalne1 219,21 237,41 237,4
Obligacje korporacyjne1 288,81 293,51 293,5
    
Razem 2 508,0 2 530,9 2 530,9

Zmiana wartości godziwej jaka zostałaby rozpoznana w rachunku zysków i strat i/lub w innych dochodach całkowitych gdyby nie dokonano przekwalifikowania wyniosłaby za okres od daty reklasyfikacji do dnia 31 grudnia 2016 roku (39) milionów PLN (31 grudnia 2015 roku (4,7) miliona PLN). Na dzień 31 grudnia 2016 roku średnia efektywna stopa procentowa dla portfela dłużnych papierów wartościowych wynosiła 3,30% (na dzień 31 grudnia 2015 roku wynosiła 3,26%).

Kalkulacja szacunków – odpisy z tytułu utraty wartości

Wpływ zwiększenia/zmniejszenia przepływów pieniężnych dla portfela kredytów i pożyczek Grupy Kapitałowej, w przypadku których utrata wartości została rozpoznana w oparciu o indywidualną analizę przyszłych przepływów pieniężnych z tytułu spłat i odzysków z zabezpieczeń, czyli ekspozycji objętych metodą zindywidualizowaną oraz wpływ zwiększenia/zmniejszenia wysokości parametrów portfelowych dla portfela kredytów i pożyczek Grupy Kapitałowej ocenianych metodą portfelową i grupową przedstawia poniższa tabela:

Szacunkowa zmiana utraty wartości kredytów i pożyczek na skutek:31.12.2016 31.12.2015 
 scenariusz +10%scenariusz -10%scenariusz +10%scenariusz -10%
     
zmiany wartości bieżącej szacowanych przepływów pieniężnych dla portfela kredytów i pożyczek Banku z rozpoznaną indywidualnie utratą wartości ocenianych metodą zindywidualizowaną(196)320(204)364
zmiany prawdopodobieństwa defaultu49(49)60(60)
zmiany stóp odzysku(353)353(435)435

Umowy leasingu finansowego

Grupa Kapitałowa prowadzi działalność leasingową poprzez spółki z Grupy Kapitałowej PKO Leasing SA.

Wartość kwot inwestycji leasingowych brutto oraz minimalnych opłat leasingowych należnych na dzień 31 grudnia 2016 rokuInwestycjaleasingowa bruttoWartość bieżącaminimalnych opłatleasingowychNiezrealizowane przychody
    
Należności leasingowe brutto:   
do 1 roku5 120,54 651,1469,4
od 1 roku do 5 lat7 858,57 286,8571,7
powyżej 5 lat710,0647,962,1
Razem brutto13 689,012 585,81 103,2
Odpisy z tytułu utraty wartości(447,1)(447,1)-
    
Razem netto 13 241,9 12 138,7 1 103,2

Wartość kwot inwestycji leasingowych brutto oraz minimalnych opłat leasingowych należnych na dzień 31 grudnia 2015 rokuInwestycjaleasingowa bruttoWartość bieżącaminimalnych opłatleasingowychNiezrealizowane przychody
    
Należności leasingowe brutto:   
do 1 roku2 317,12 100,2216,9
od 1 roku do 5 lat3 483,83 204,2279,6
powyżej 5 lat477,4431,545,9
Razem brutto6 278,35 735,9542,4
Odpisy z tytułu utraty wartości(202,1)(202,1)-
    
Razem netto 6 076,2 5 533,8 542,4

Na dzień 31 grudnia 2016 roku oraz na dzień 31 grudnia 2015 roku brak jest niegwarantowanych wartości końcowych przypadających leasingodawcy.