46. Sprawy sporne

Według stanu na dzień 31 grudnia 2016 roku, łączna wartość postępowań sądowych (procesów), w których Bank jest pozwanym oraz postępowań sądowych, w których pozostałe Spółki Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA są pozwanym wynosiła 448,7 miliona PLN, w tym 43,8 miliona PLN dotyczyło postępowań sądowych na Ukrainie (na dzień 31 grudnia 2015 roku łączna wartość wyżej wymienionych postępowań sądowych wynosiła 638 milionów PLN), a kwota łącznej wartości postępowań sądowych (procesów) z powództwa Banku oraz postępowań sądowych z powództwa pozostałych Spółek Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA na dzień 31 grudnia 2016 roku wynosiła 1 232,3 miliona PLN, w tym 42,2 miliona PLN dotyczyło postępowań sądowych na Ukrainie (na dzień 31 grudnia 2015 roku łączna wartość wyżej wymienionych postępowań sądowych wynosiła 697 milionów PLN).

Poniżej przedstawiono opis najistotniejszych spraw spornych PKO Banku Polskiego SA i Spółek Grupy Kapitałowej:

a) Postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających konkurencję

Postępowanie przeciw praktykom ograniczającym konkurencję na rynku płatności za pomocą kart płatniczych w Polsce:

Bank jest stroną postępowania wszczętego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2001 roku na wniosek Polskiej Organizacji Handlu i Dystrybucji – Związek Pracodawców przeciwko operatorom systemu płatniczego Visa, Europay oraz bankom – emitentom kart Visa oraz Europay/Eurocard/Mastercard. Postępowanie dotyczy praktyk ograniczających konkurencję na rynku płatności za pomocą kart płatniczych w Polsce, mających polegać na wspólnym ustalaniu opłaty „interchange” za transakcje dokonane kartami systemu Visa oraz Europay/Eurocard/Mastercard, a także ograniczaniu dostępu do rynku podmiotom zewnętrznym. Dnia 29 grudnia 2006 roku UOKiK uznał praktyki polegające na wspólnym ustalaniu opłaty „interchange” za ograniczające konkurencję oraz nakazał ich zaniechania, jednocześnie nakładając m.in. na PKO Bank Polski SA karę pieniężną w kwocie 16,6 miliona PLN.

Bank odwołał się od decyzji Prezesa UOKiK do SOKiK. Na rozprawie w dniu 20 grudnia 2011 roku nie doszło do merytorycznego rozstrzygnięcia odwołania. Sąd zobowiązał MasterCard do złożenia wyjaśnień w sprawie i wyznaczył termin kolejnego posiedzenia na dzień 9 lutego 2012 roku, który to termin, na wniosek pełnomocnika powodów przesunięto na dzień 24 kwietnia 2012 roku, a następnie SOKiK odroczył ogłoszenie postanowienia w sprawie wniosku o zawieszenie do dnia 8 maja 2012 roku. W dniu 8 maja 2012 roku SOKiK zawiesił postępowanie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania przed Sądem Unii Europejskiej w sprawie MasterCard przeciwko Komisji Europejskiej. W dniu 24 maja 2012 roku Sąd Unii Europejskiej utrzymał w mocy decyzję Komisji Europejskiej zakazującą wielostronnie uzgadnianych opłat „interchange” stosowanych przez MasterCard. W dniu 28 maja 2012 roku uczestnik postępowania Visa Europe Ltd., a w dniu 29 maja 2012 roku pełnomocnik powodów, w tym PKO Banku Polskiego SA, złożyli zażalenie na postanowienie SOKiK z dnia 8 maja 2012 roku. W sierpniu 2012 roku wpłynęło do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odwołanie MasterCard do wyroku Sądu UE z dnia 24 maja 2012 roku oddalającego skargę MasterCard. W dniu 25 października 2012 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił postanowienie z dnia 8 maja 2012 roku i oddalił wniosek MasterCard o zawieszenie postępowania. Wyrokiem z dnia 21 listopada 2013 roku SOKiK zmniejszył karę wymierzoną Bankowi do kwoty 10,4 miliona PLN. W dniu 7 lutego 2014 roku została złożona apelacja od tego wyroku w imieniu Banku oraz ośmiu powodów reprezentowanych przez pełnomocnika Banku. Wyrok został również zaskarżony przez innych uczestników postępowania, tj. przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) oraz Polskiej Organizacji Handlu i Dystrybucji (POHiD) (apelacje zmierzające do nałożenia na uczestników porozumień surowszych kar pieniężnych), a także: Visa Europe Ltd., Bank Pocztowy S.A., Bank Gospodarki Żywnościowej S.A., mBank S.A., Deutsche Bank PBC S.A., HSBC Bank Polska S.A. (apelacje zmierzające przede wszystkim do zmiany rozstrzygnięcia w przedmiocie uznania porozumień za naruszające prawo konkurencji oraz nałożenia kar na ich uczestników). Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 6 października 2015 roku oddalił apelacje banków i Visa, a równocześnie uwzględnił apelację UOKiK i przywrócił pierwotną wysokość nałożonych kar pieniężnych określonych w decyzji UOKiK tj. karę w kwocie 16,6 miliona PLN i karę w kwocie 4,8 miliona PLN (kara nałożona na Nordea Bank Polska SA). Kary zostały zapłacone przez Bank w październiku 2015 roku. W dniu 28 kwietnia 2016 roku Bank złożył skargę kasacyjną wraz z innymi uczestnikami postępowania. W dniu 28 listopada 2016 roku pełnomocnik Banku złożył wniosek o zezwolenie na złożenie pisma procesowego wraz z uzasadnieniem i pismem procesowym. Postanowieniem z dnia 5 grudnia 2016 roku Sąd Najwyższy zezwolił na złożenie pisma. Nie wyznaczono rozprawy przed Sądem Najwyższym.

Na dzień 31 grudnia 2016 roku dodatkowo Bank jest stroną m.in. następujących postępowań:

  • przed Sądem Apelacyjnym – w wyniku apelacji strony od orzeczenia SOKiK wydanego w wyniku odwołania prezesa UOKiK w związku z podejrzeniem stosowania niedozwolonych postanowień umownych we wzorcach umów o kredyt konsumencki, z wyłączeniem umów o karty kredytowe.

Decyzją z dnia 31 grudnia 2013 roku Prezes UOKiK uznał działania Banku za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nałożył na Bank karę pieniężną w wysokości 29 miliona PLN. Bank odwołał się od tej decyzji do SOKiK. Wyrokiem z dnia 9 lipca 2015 roku SOKiK uchylił w całości decyzję Prezesa UOKiK. Pismem z dnia 21 sierpnia 2015 roku Prezes UOKiK wniósł apelację od tego wyroku. W dniu 11 września 2015 roku Bank udzielił odpowiedzi na apelację odrzucając zarzuty Prezesa UOKiK. Nie został wyznaczony termin rozprawy. Postanowieniem z dnia 22 listopada 2016 roku Sąd Apelacyjny zawiesił postępowanie. Na dzień 31 grudnia 2016 roku Bank nie posiadał rezerwy z tego tytułu.

  • z powództwa Banku – w wyniku zakończenia postępowania odwoławczego wszczętego przez Bank przed SOKiK od decyzji Prezesa UOKiK w związku z możliwością stosowania niedozwolonych postanowień umownych we wzorcach umów indywidualnych (IKE)

W dniu 19 grudnia 2012 roku Prezes UOKiK nałożył na Bank łączną karę pieniężną w wysokości 14,7 miliona PLN, w tym:

  1. w wysokości 7,1 miliona PLN za niewskazywanie w umowach IKE zakresu odpowiedzialności Banku za terminowe i prawidłowe przeprowadzania rozliczeń pieniężnych oraz odszkodowania za przekroczenie terminu realizacji dyspozycji posiadacza;
  2. w wysokości 4,7 miliona PLN za stosowanie we wzorcach umów IKE otwartego katalogu przesłanek wypowiedzenia;
  3. w wysokości 2,9 miliona PLN za stosowanie klauzuli wpisanej do rejestru określającej dla sporów z konsumentami sądu właściwego dla siedziby oddziału PKO BP SA prowadzącego rachunek lokacyjny IKE.

W dniu 2 stycznia 2013 roku Bank odwołał się do SOKiK od decyzji Prezesa UOKiK i wyrokiem z dnia 25 listopada 2014 roku SOKiK obniżył nałożoną na Bank karę łącznie do kwoty 4 milionów PLN, w tym odnośnie:

  • praktyki opisanej powyżej w lit. 1 - do kwoty 2,5 miliona PLN,
  • praktyki opisanej powyżej w pkt 2 - do kwoty 1,5 miliona PLN,
  • praktyki opisanej powyżej w pkt 3 kara została uchylona, gdyż Sąd uznał, że praktyka Banku nie naruszała zbiorowych interesów konsumentów.

W styczniu 2015 roku zarówno Bank, jak i Prezes UOKiK wnieśli apelację od wyroku. Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 10 lutego 2016 roku oddalił apelację Banku oraz apelację Prezesa UOKiK. Ponieważ wyrok jest prawomocny Bank zapłacił karę w wysokości 4 milionów PLN w dniu 23 lutego 2016 roku. W dniu 26 września 2016 roku Bank złożył skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego. Sprawa jest w toku.

  • przed SOKiK siedem postępowań z powództwa osób fizycznych o:
  1. uznanie za niedozwolone i zakazanie pozwanemu wykorzystania w obrocie z konsumentami postanowień wzorca umownego dotyczącego kredytu denominowanego w CHF wskazując, że kwestionowane postanowienia dotyczące zasad przeliczania przez Bank kursów walut na potrzeby wypłaty kredytu oraz na potrzeby przeliczania rat kredytu, jak również postanowienia dotyczące wysokości oprocentowania są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumentów (postępowanie zawieszone),
  2. ustalenie nieważności zawartych w umowie kredytu hipotecznego klauzul poprzez uznanie ich za niedozwolone (nieistniejące) i zakazanie Bankowi wykorzystywania w umowach z konsumentami postanowień wzorca umownego stosowanego przez pozwanego przy wykonywaniu działalności gospodarczej,
  3. uznanie za niedozwolone postanowień zawartych we wzorcu umownym obejmującym treść Umowy o kredyt mieszkaniowy Nordea-Habitat oraz umowy poręczenia,
  4. uznanie postanowień wzorca umowy kredytowej za niedozwolone; powód (rzeczoznawca majątkowy) zarzuca Bankowi, że akceptuje jedynie wyceny nieruchomości sporządzone przez wyznaczonych rzeczoznawców majątkowych co rażąco narusza interesy konsumentów, poprzez narzucenie konsumentom, jako słabszej stronie umowy, uciążliwych warunków, eliminując prawa zakupu usługi wyceny u wybranej firmy,
  5. uznanie postanowień wzorca umowy kredytu mieszkaniowego Własny Kąt hipoteczny za niedozwolone;
  6. uznanie, że postanowienia umowne kredytu mieszkaniowego Własny Kąt hipoteczny spłacanego w ratach annuitetowych udzielonego w walucie polskiej dotyczące ubezpieczenia niskiego wkładu własnego stanowią niedozwolone klauzule umowne,
  7. uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (Regulamin Wydawania i Używania Karty Kredytowej oraz Tabeli opłat i prowizji z tytułu monitów oraz telefonów interwencyjnych związanych z opóźnieniem w spłacie zadłużenia, które w opinii powoda sprzeczne są z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interes konsumentów)

Na dzień 31 grudnia 2016 roku Grupa Kapitałowa nie utworzyła rezerwy na te postępowania ponieważ prawdopodobieństwo niekorzystnego rozstrzygnięcia tych postępowań oceniane jest jako niskie.

  • przed Prezesem UOKiK

Przed Prezesem UOKiK prowadzone są dwa postępowania w sprawie stosowania przez PKO Bank Polski SA praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów:

  1. postępowanie wszczęte z urzędu przez Prezesa UOKiK w sprawie stosowania przez PKO Bank Polski SA praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, poprzez informowanie w przekazach marketingowych i uzależnienie zwolnienia konsumenta z opłaty miesięcznej za obsługę debetowej karty płatniczej od dokonania rozliczenia operacji bezgotówkowych dokonanych kartą (limit kwotowy lub liczbowy) w okresie, za który pobierana jest opłata miesięczna za kartę, w sytuacji gdy dokonanie rozliczenia tych operacji bezgotówkowych w ww. okresie nie zależy od konsumenta, lecz otrzymania przez Bank od agenta rozliczeniowego rozliczenia operacji. Postanowienie o wszczęciu postępowania zostało doręczone Bankowi w dniu 4 stycznia 2017 roku. Pismem z dnia 3 marca 2017 roku skierowanym do Prezesa UOKiK pełnomocnik Banku zasygnalizował, że Bank będzie ubiegał się o wydanie decyzji zobowiązującej, o której mowa w art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów,

  2. postępowanie wszczęte z urzędu przez Prezesa UOKiK w sprawie stosowania przez PKO Bank Polski SA praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, którzy są stroną umowy o usługę płatniczą
    oraz posiadają dostęp do systemu bankowości elektronicznej, poprzez informowanie o proponowanych zmianach warunków umowy o usługę płatniczą w trakcie jej trwania wyłącznie za pomocą wiadomości elektronicznych przesyłanych w ramach bankowości elektronicznej, które nie stanowią trwałego nośnika informacji oraz niezamieszczanie w wiadomościach załączników w postaci dokumentów elektronicznych (regulaminów oraz taryf prowizji i opłat bankowych dla osób fizycznych) przesyłanych do konsumentów na temat dokonywanych zmian produktów marki PKO Banku Polskiego SA oraz Inteligo tj.: rachunków bankowych i kart debetowych, kart kredytowych, kart płatniczych, a przez to uniemożliwienie zweryfikowania przez konsumentów dopuszczalności zmiany warunków umowy. Postanowienie o wszczęciu postępowania zostało doręczone Bankowi w dniu 17 października 2016 roku. W przygotowaniu jest stanowisko Banku.

Ponadto przed Prezesem UOKiK prowadzonych jest dwanaście postępowań wyjaśniających związanych z działalnością Banku oraz jedno wystąpienie Prezesa UOKiK bez wszczynania postępowania (w trybie art. 49a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów).

Na dzień 31 grudnia 2016 roku PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA – spółka zależna od Banku – jest stroną:

  1. sześciu postępowań przed SOKiK z powództwa osób fizycznych o uznanie za niedozwolone niektórych postanowień wzorców umownych dotyczących umów ubezpieczenia na życie.

    We wszystkich przypadkach Spółka złożyła odpowiedź na pozew wnosząc o jego oddalenie w związku z wniesieniem powództwa po upływie 6 miesięcy od dnia zaniechania ich stosowania; w sprawach tych nie ma ryzyka ukarania Spółki karą finansową,

  2. postępowania związanego ze skargą kasacyjną wniesioną przez PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA od wyroku Sądu Apelacyjnego w związku z karą pieniężną nałożoną na Spółkę w 2010 roku przez Prezesa UOKiK z tytułu naruszenia zbiorowych interesów konsumentów (kara pieniężna została w 2013 roku zapłacona).

    Sąd Najwyższy w 2015 roku wydał orzeczenie uchylające zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej wysokości nałożonej kary i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia sądowi drugiej instancji. Sąd drugiej instancji podejmując ponownie sprawę podtrzymał swoje poprzednie stanowisko nie uwzględniając uwag Sądu Najwyższego. Spółka wniosła kolejną skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego.

Jednocześnie PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA w 2016 roku prowadziła działania związane z realizacją decyzji zobowiązującej, wydanej w październiku 2015 roku przez Prezesa UOKiK, dotyczącej zmian w zakresie 25 wzorców umownych polis z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym w odniesieniu do opłat za wcześniejszą rezygnację. Zobowiązanie Spółki wynikające z wyżej wymienionej decyzji polega w szczególności na tym, iż w odniesieniu do tychże 25 wzorców umownych:

a) opłaty likwidacyjne ponoszone przez obecnych klientów w przypadku ubezpieczeń ze składką regularną nie będą wyższe niż 25% wartości wpłaconych składek oraz 4% w przypadku umów ze składką jednorazową,

b) Spółka przekaże konsumentom propozycję zawarcia aneksu do umowy ubezpieczenia, bądź równoważnego porozumienia,

c) Spółka będzie informowała konsumentów o możliwości skorzystania z nowych warunków za pośrednictwem strony internetowej, aplikacji dla klientów oraz bezpośrednio klienta - za każdym razem, gdy klient wyrazi wolę rozwiązania umowy.

Do dnia 17 maja 2016 roku Spółka wdrożyła zobowiązania wynikające z decyzji. W dniu 12 sierpnia 2016 roku Spółka złożyła Prezesowi UOKIK sprawozdanie z wykonania zobowiązań wynikających z decyzji. Decyzja nie wyczerpuje możliwości dochodzenia przez obecnych klientów ich praw na drodze cywilnoprawnej.

W III kwartale 2016 roku branża ubezpieczeniowa, w ramach działań Polskiej Izby Ubezpieczeń (PIU), podjęła inicjatywę wypracowania z UOKiK i KNF kompromisowego rozwiązania regulującego zagadnienie opłat w produktach z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, tak aby bez konieczności zmian ustawowych wesprzeć klientów nieobjętych dotychczasowymi decyzjami Prezesa UOKiK wydanymi wobec poszczególnych zakładów ubezpieczeń.

W następstwie wyżej wymienionych uzgodnień w dniu 19 grudnia 2016 roku PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA zawarła z Prezesem UOKiK porozumienie, w ramach którego rozszerzono warunki wyżej opisanej decyzji UOKiK na cały aktywny (na dzień 1 grudnia 2016 roku) portfel produktów z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym posiadanych przez klientów Spółki oraz przyjęto analogiczne rozwiązania dla klientów, którzy zawarli umowy z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym po dniu 1 stycznia 2008 roku mając ukończony 61 rok życia, a które to umowy zostały rozwiązane po ukończeniu przez klienta 65 roku życia.

Podobne porozumienia zawarte zostały z Prezesem UOKiK przez 15 innych zakładów ubezpieczeń.

Na dzień 31 grudnia 2016 roku PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA nie posiada rezerwy na karę administracyjną w zakresie postępowania dotyczącego produktów z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (rezerwa w wysokości 8,1 miliona PLN w związku z uprawomocnieniem się decyzji zobowiązującej Prezesa UOKiK została w 2015 roku rozwiązana). Jednocześnie Spółka utrzymuje adekwatny do warunków decyzji zobowiązującej i porozumienia poziom rezerw szkodowych.

W 2016 roku Spółki Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA (inne niż PKO Bank Polski SA) brały udział w 3 postępowaniach wyjaśniających prowadzonych przed Prezesem UOKiK dotyczących reklamy stosowanej przez ubezpieczycieli przy sprzedaży umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, badania rynku kredytów hipotecznych oraz badania rynku produktów inwestycyjnych przeznaczonych dla klientów indywidualnych.

b) Roszczenia reprywatyzacyjne w stosunku do nieruchomości posiadanych przez Grupę kapitałową

Na dzień sporządzenia sprawozdania finansowego prowadzonych jest:

  1. dwanaście postępowań, w tym pięć zawieszonych, w stosunku do nieruchomości Banku, których przedmiotem jest stwierdzenie nieważności decyzji odmawiających przyznania prawa własności czasowej, oddającej nieruchomości w zarząd i o nabyciu z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności budynku, wydanie lub zwrot lokalu lub nieruchomości, wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz regulacja stanów prawnych nieruchomości,
  2. czternaście postępowań, w tym jedno zawieszone w stosunku do nieruchomości pozostałych Spółek Grupy Kapitałowej Banku, których przedmiotem jest stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnych lub zwrot nieruchomości.

Zarząd PKO Banku Polskiego SA uważa, że prawdopodobieństwo zaistnienia poważnych roszczeń wobec Grupy Kapitałowej z tytułu powyższych postępowań jest niewielkie.