Zasady zarządzania ryzykiem

Zarządzanie ryzykiem jest jednym z najważniejszych procesów wewnętrznych zarówno w PKO Banku Polskim SA, w tym także w oddziale Banku za granicą, jak i w pozostałych spółkach Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA. Zarządzanie ryzykiem ma na celu zapewnienie rentowności działalności biznesowej, przy zapewnieniu kontroli poziomu ryzyka i jego utrzymaniu w ramach przyjętej przez Grupę Kapitałową Banku tolerancji na ryzyko i systemu limitów, w zmieniającym się otoczeniu makroekonomicznym i prawnym. Poziom ryzyka stanowi ważny składnik procesu planistycznego.

W Grupie Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA zidentyfikowane zostały następujące rodzaje ryzyka, które podlegają zarządzaniu (ryzyka uznane za istotne wyróżniono podkreśleniem): kredytowe, kredytowe koncentracji, ryzyko walutowych kredytów hipotecznych, stopy procentowej, walutowe, płynności (w tym ryzyka finansowania), cen towarów, cen kapitałowych papierów wartościowych, inne ryzyka cenowe, instrumentów pochodnych, operacyjne, braku zgodności i postępowania, zmian makroekonomicznych, modeli, biznesowe (w tym ryzyko strategiczne), utraty reputacji, ryzyko postępowania, kapitałowe, nadmiernej dźwigni finansowej i ubezpieczeniowe.1

1. Ryzyko dotyczy spółek Grupy Kapitałowej Banku.

Szczegółowy opis zasad zarządzania poszczególnymi rodzajami ryzyka zawarty został w raporcie Adekwatność kapitałowa oraz w innych informacjach podlegających ogłaszaniu.

Specyficzne działania w zakresie zarządzania ryzykiem w grupie kapitałowej podjęte w roku 2016

Priorytetem PKO Banku Polskiego SA jest utrzymanie silnej pozycji kapitałowej, w tym efektywne zarzadzanie adekwatnością kapitałową, wspieranie polskiej przedsiębiorczości, satysfakcja klienta, angażowanie się w kreowanie nowych standardów w skali rynku, przeciwdziałanie cyberzagrożeniom, przy równoczesnym utrzymaniu priorytetów w zakresie efektywności działania i skutecznej kontroli kosztów oraz odpowiedniej oceny ryzyka.

W tym celu Bank w 2016 roku podejmował m.in. następujące działania:

  • w maju i listopadzie 2016 roku zrolował zapadające własne obligacje krótkoterminowe na obligacje w kwotach 1 mld PLN (w maju) a następnie 815 mln PLN (w listopadzie),
  • zamienił w kwietniu 2016 roku zapadające własne obligacje krótkoterminowe na obligacje o terminie wymagalności do 1 roku w kwocie 200 mln EUR,
  • w związku z nabyciem w dniu 1 grudnia 2016 roku przez PKO Leasing SA 100% akcji w Raiffeisen-Leasing Polska SA Zarząd Banku poinformował, że podjął uchwałę stwierdzającą brak Spełnienia Warunków Dywidendy (zgodnie z definicją zawartą w Uchwale o Podziale Zysku) i podjął decyzję o nie wypłacaniu dywidendy z zysku Banku osiągniętego w 2015 roku oraz niepodzielonego zysku z lat ubiegłych.

W 2016 roku w zakresie zarządzania ryzykiem operacyjnym Bank prowadził prace przygotowawcze do rozpoczęcia działalności nowego oddziału Banku w Republice Czeskiej, którego otwarcie planowane jest na marzec 2017 roku.

W ramach tych prac w listopadzie 2016 roku Bank złożył wniosek do Komisji Nadzoru Finansowego o zgodę na łączne stosowanie podejścia zaawansowanego (AMA) i wskaźnika bazowego (BIA) polegające na obliczaniu przez Bank wymogu w zakresie funduszy własnych z tytułu ryzyka operacyjnego z zastosowaniem metody BIA w odniesieniu do działalności oddziału Banku w Republice Federalnej Niemiec oraz w Republice Czeskiej oraz z zastosowaniem podejścia AMA dla pozostałej działalności Banku.

W IV kwartale 2016 roku Bank wprowadził zmiany w procesie zarządzania ryzykiem koncentracji zaangażowań, które stanowią realizację wymogów znowelizowanej Rekomendacji C Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej zarządzania ryzykiem koncentracji. Przedmiotowe zmiany obowiązują w Banku od 1 stycznia 2017 roku, tj. od dnia wejścia w życie nowelizacji Rekomendacji C i obejmują m.in.: cele i proces zarządzania ryzykiem koncentracji, nowe miary tolerancji na ryzyko koncentracji, w tym wewnętrzne limity ograniczające ryzyko nadmiernej koncentracji oraz sposób przeprowadzania testów warunków skrajnych na ryzyko koncentracji.

W IV kwartale roku Bank zaktualizował i znacznie uprościł sposób oceny przedsiębiorców kredytowanych w formule finansowania specjalistycznego pozwalającego na adekwatną ocenę ryzyka kredytowego dużych przedsięwzięć polegających na finansowaniu przychodowych nieruchomości mieszkaniowych i komercyjnych.

W I półroczu 2016 roku w zakresie ryzyka modeli Bank oraz PKO Bank Hipoteczny SA kontynuowały prace związane z dostosowaniem do wymagań Rekomendacji W dotyczącej zarządzania ryzykiem modeli w bankach, wydanej przez Komisję Nadzoru Finansowego w lipcu 2015 roku. Od 30 czerwca 2016 roku w Banku oraz PKO Banku Hipotecznym SA proces zarządzania ryzykiem modeli jest realizowany zgodnie z wymaganiami Rekomendacji W.

W ramach Grupy Kapitałowej, do PKO Banku Hipotecznego SA przenoszone są sukcesywnie portfele kredytów hipotecznych udzielonych wcześniej przez PKO Bank Polski SA. Wartość nominalna portfela przeniesionego w 2016 roku wyniosła 5,8 mld PLN.

W I półroczu 2016 roku PKO Bank Hipoteczny SA przeprowadził dwie emisje listów zastawnych skierowane do inwestorów instytucjonalnych o łącznej wartości nominalnej 1 mld PLN oraz okresie wykupu ustalonym na 5 lati 1 dzień od dnia emisji. Wśród instytucji, które nabyły listy zastawne znaleźli się zarówno inwestorzy krajowi, jak i zagraniczni. Listy zastawne PKO Banku Hipotecznego SA są jednymi z najbezpieczniejszych instrumentów dłużnych na rynku finansowym w Polsce. Wyrazem tego jest najwyższy możliwy do osiągnięcia przez polskie papiery wartościowe rating Aa3 nadany przez agencję Moody’s.

W II półroczu 2016 roku PKO Bank Hipoteczny SA przeprowadził 1 benchmarkową emisję zagraniczną listów zastawnych skierowaną do inwestorów instytucjonalnych wartości nominalnej 0,5 mld EUR oraz okresie wykupu ustalonym na 5 lat i 8 miesięcy. Oprocentowanie oparte na stałej stopie procentowej wynosiło 0,125 p.p. rentowność natomiast 0,178 p.p. Wśród instytucji, które nabyły listy zastawne znaleźli się zarówno inwestorzy zagraniczni jak i krajowi, w tym Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju.

Ryzyko kredytowe

Definicja

Ryzyko kredytowe jest rozumiane jako ryzyko poniesienia straty w wyniku niewywiązania się klienta z zobowiązań wobec Banku lub jako ryzyko spadku wartości ekonomicznej wierzytelności Banku w wyniku pogorszenia się zdolności klienta do obsługi zobowiązań.

Cel zarządzania

Celem zarządzania ryzykiem kredytowym jest ograniczenie strat na portfelu kredytowym oraz minimalizacja ryzyka wystąpienia ekspozycji kredytowych zagrożonych utratą wartości, przy zachowaniu oczekiwanego poziomu dochodowości i wartości portfela kredytowego.

Bank oraz jednostki zależne Grupy Kapitałowej kierują się przede wszystkim następującymi zasadami zarządzania ryzykiem kredytowym:

  • transakcja kredytowa wymaga wszechstronnej oceny ryzyka kredytowego, której wyrazem jest rating wewnętrzny lub ocena scoringowa,
  • pomiar ryzyka kredytowego transakcji kredytowych dokonywany jest na etapie rozpatrywania wniosku o udzielenie kredytu i cyklicznie w ramach monitorowania z uwzględnieniem zmieniających się warunków zewnętrznych oraz zmian sytuacji finansowej kredytobiorców,
  • ocena ryzyka kredytowego ekspozycji istotnych ze względu na poziom ryzyka lub jej wartość jest poddawana dodatkowej weryfikacji przez służby oceny ryzyka kredytowego, niezależne od służb biznesowych,
  • oferowane klientowi warunki transakcji kredytowej zależą od oceny poziomu ryzyka kredytowego generowanego przez tę transakcję,
  • decyzje kredytowe mogą być podejmowane jedynie przez osoby do tego uprawnione,
  • ryzyko kredytowe jest zdywersyfikowane w szczególności pod względem obszarów geograficznych, sektorów gospodarki, produktów oraz klientów,
  • oczekiwany poziom ryzyka kredytowego jest zabezpieczany poprzez przyjmowane przez Bank zabezpieczenia, marże na ryzyko pobierane od klientów oraz odpisy (rezerwy) z tytułu utraty wartości ekspozycji kredytowych.

Realizację wyżej wymienionych zasad zapewnia stosowanie przez Bank zaawansowanych metod zarządzania ryzykiem kredytowym, zarówno na poziomie pojedynczych ekspozycji kredytowych, jak i na poziomie całego portfela kredytowego Banku. Metody te są weryfikowane i rozwijane w kierunku zgodności z wymaganiami metody ratingów wewnętrznych (IRB), tzn. zaawansowanej metody pomiaru ryzyka kredytowego, która może być wykorzystywana do wyliczania wymogu w zakresie funduszy własnych z tytułu ryzyka kredytowego po uzyskaniu przez Bank zgody Komisji Nadzoru Finansowego.

Spółki Grupy Kapitałowej, w których występuje istotny poziom ryzyka kredytowego (Grupa Kapitałowa KREDOBANK SA, Grupa Kapitałowa PKO Leasing SA, PKO Bank Hipoteczny SA i spółka zależna: Finansowa Kompania „Prywatne Inwestycje” Sp. z o.o.) zarządzają ryzykiem kredytowym indywidualnie, przy czym stosowane metody oceny i pomiaru ryzyka kredytowego dostosowane są do metod stosowanych w PKO Banku Polskim SA, przy uwzględnieniu specyfiki działalności.

Zmiana rozwiązań stosowanych przez spółki zależne Grupy Kapitałowej jest każdorazowo uzgadniana z jednostkami odpowiedzialnymi za zarządzanie ryzykiem w Banku.

Grupa Kapitałowa PKO Leasing SA, Grupa Kapitałowa KREDOBANK SA oraz spółka zależna: Finansowa Kompania „Prywatne Inwestycje” Sp. z o.o. i PKO Bank Hipoteczny SA cyklicznie dokonują pomiaru ryzyka kredytowego, a wyniki tego pomiaru przekazują do Banku.

W strukturach organizacyjnych Grupy Kapitałowej KREDOBANK SA i Grupy Kapitałowej PKO Leasing SA funkcjonują komórki organizacyjne w obszarze ryzyka, które odpowiadają w szczególności za:

  • opracowywanie metod oceny ryzyka kredytowego, tworzenia rezerw i odpisów,
  • kontrolę i monitorowanie ryzyka kredytowego w procesie kredytowym,
  • jakość oraz efektywność restrukturyzacji i procesu windykacji wierzytelności klientów.

Limity podejmowania decyzji kredytowych uzależnione są w tych spółkach w szczególności od: kwoty zaangażowania kredytowego wobec klienta, kwoty jednostkowej transakcji kredytowej oraz okresu transakcji kredytowej.

Proces podejmowania decyzji kredytowych w Grupie Kapitałowej KREDOBANK SA, Grupie Kapitałowej PKO Leasing SA wspierają komitety kredytowe, które są aktywowane w przypadku transakcji kredytowych generujących podwyższony poziom ryzyka kredytowego.

Właściwe komórki organizacyjne Obszaru Zarządzania Ryzykiem uczestniczą w zarządzaniu ryzykiem kredytowym w spółkach Grupy Kapitałowej przez opiniowanie projektów i okresowy przegląd przepisów wewnętrznych tych spółek odnoszących się do oceny ryzyka kredytowego oraz przygotowanie rekomendacji dotyczących zmian w projektach przepisów. Bank wspiera wdrożenie w spółkach Grupy Kapitałowej rekomendowanych zmian w zasadach oceny ryzyka kredytowego.

Pomiar i ocena ryzyka kredytowego

Metody pomiaru i oceny ryzyka kredytowego

W celu określenia poziomu ryzyka kredytowego oraz opłacalności portfeli kredytowych Bank wykorzystuje różne metody pomiaru i wyceny ryzyka kredytowego, w tym:

  • prawdopodobieństwo niewypłacalności (PD),
  • oczekiwana strata kredytowa (EL),
  • nieoczekiwana strata kredytowa (UL),
  • strata w przypadku niewypłacalności (LGD),
  • wartość zagrożona ryzykiem kredytowym (CVaR),
  • udział i struktura ekspozycji kredytowych z rozpoznana utratą wartości,
  • wskaźnik pokrycia kredytów z rozpoznaną utratą wartości (według MSR) odpisami (coverage ratio)
  • koszt ryzyka kredytowego.

Bank systematycznie rozwija zakres wykorzystywanych mierników ryzyka kredytowego z uwzględnieniem wymagań metody wewnętrznych ratingów (IRB), jak również rozszerza zakres stosowania miar ryzyka w celu pełnego pokrycia portfela kredytowego Banku tymi metodami.

Metody pomiaru portfelowego ryzyka kredytowego pozwalają m.in. na uwzględnienie ryzyka kredytowego w cenie produktów, ustalanie optymalnych warunków dostępności finansowania oraz wyznaczanie stawek odpisów z tytułu utraty wartości.

Bank przeprowadza analizy oraz testy warunków skrajnych dotyczące wpływu potencjalnych zmian w otoczeniu makroekonomicznym na jakość portfela kredytowego Banku a wyniki prezentuje w raportach dla organów Banku. Powyższe informacje umożliwiają identyfikowanie i podejmowanie działań ograniczających negatywne skutki wpływu niekorzystnych sytuacji rynkowych na wynik Banku.

Metody ratingowe i scoringowe

Ocena ryzyka pojedynczych transakcji kredytowych jest dokonywana w Banku z wykorzystaniem metod scoringowych i ratingowych, które są tworzone, rozwijane i nadzorowane przez Pion Ryzyka Bankowego. Funkcjonowanie tych metod wspierają specjalistyczne aplikacje informatyczne. Sposób dokonywania oceny określony został w przepisach wewnętrznych Banku, których głównym celem jest zapewnienie jednolitej i obiektywnej oceny ryzyka kredytowego w procesie kredytowania.

Bank ocenia ryzyko kredytowe klientów indywidualnych w dwóch wymiarach: zdolności kredytowej klienta w ujęciu ilościowym i jakościowym. Ocena zdolności kredytowej w ujęciu ilościowym polega na zbadaniu sytuacji finansowej klienta, zaś ocena w ujęciu jakościowym obejmuje ocenę scoringową oraz ocenę informacji o historii kredytowej klienta pozyskanych z wewnętrznych kartotek Banku oraz zewnętrznych baz danych.

W przypadku klientów instytucjonalnych z segmentu małych i średnich przedsiębiorstw, spełniających określone kryteria, Bank ocenia ryzyko kredytowe z wykorzystaniem metody scoringowej. Ocena ta dotyczy niskokwotowych, nieskomplikowanych transakcji kredytowych i odbywa się w dwóch wymiarach: zdolności kredytowej oraz wiarygodności kredytowej klienta. Ocena zdolności kredytowej polega na zbadaniu sytuacji ekonomiczno-finansowej klienta, zaś ocena wiarygodności kredytowej klienta obejmuje ocenę scoringową oraz ocenę informacji o historii kredytowej klienta pozyskanych z wewnętrznych kartotek Banku oraz zewnętrznych baz danych.

W pozostałych przypadkach szeroko jest stosowana metoda ratingowa.

Ocena ryzyka kredytowego związanego z finansowaniem klientów instytucjonalnych dokonywana jest w dwóch wymiarach: klienta oraz transakcji. Miarami tej oceny jest ocena wiarygodności klienta, czyli rating oraz ocena transakcji tj. zdolności do spłaty zobowiązania w określonej wysokości i terminach.

Modele ratingowe dla klientów instytucjonalnych opracowane są z wykorzystaniem wewnętrznych danych Banku co zapewnia, że są dostosowane do profilu ryzyka klientów Banku. Modele opierają się na statystycznej analizie zależności między niewykonaniem zobowiązania a punktową oceną ryzyka klienta. Ocena punktowa obejmuje ocenę wskaźników finansowych, czynników jakościowych oraz ocenę czynników behawioralnych. Ocena ryzyka klienta jest uzależniona od wielkości przedsiębiorstwa, dla którego dokonywana jest analiza. Dodatkowo Bank stosuje model oceny przedsiębiorców kredytowanych w formule finansowania specjalistycznego pozwalający na adekwatną ocenę ryzyka kredytowego dużych przedsięwzięć polegających na finansowaniu nieruchomości (np. lokale biurowe, powierzchnie sklepowe, powierzchnie przemysłowe) oraz projektów infrastrukturalnych (np. infrastruktura telekomunikacyjna, przemysłowa, użyteczności publicznej).

Modele ratingowe są zaimplementowane w narzędziu informatycznym wspierającym ocenę ryzyka kredytowego Banku związanego z finansowaniem klientów instytucjonalnych.

W celu zbadania poprawności funkcjonowania metod stosowanych w Banku, metodyki oceny ryzyka kredytowego, związanego z jednostkowymi ekspozycjami kredytowymi podlegają okresowym przeglądom.

Proces oceny ryzyka kredytowego w Banku uwzględnia wymagania Komisji Nadzoru Finansowego określone w Rekomendacji S dotyczącej dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami kredytowymi zabezpieczonymi hipotecznie oraz Rekomendacji T dotyczącej dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem detalicznych ekspozycji kredytowych.

Informacja o ocenach ratingowych i scoringowych jest szeroko wykorzystywana w Banku w zarządzaniu ryzykiem kredytowym, w systemie kompetencji do podejmowania decyzji kredytowych, przy ustalaniu warunków aktywacji służb oceny ryzyka kredytowego oraz w systemie pomiaru i raportowania ryzyka kredytowego.

Monitorowanie ryzyka kredytowego

Monitorowanie ryzyka kredytowego odbywa się na poziomie pojedynczych transakcji kredytowych oraz na poziomie portfelowym.

Monitorowanie ryzyka kredytowego na poziomie pojedynczych transakcji kredytowych określają w szczególności przepisy wewnętrzne Banku dotyczące:

  • zasad tworzenia odpisów aktualizujących z tytułu utraty wartości ekspozycji kredytowych oraz odpisów aktualizujących na należności wymagalne z tytułu nierozliczonych transakcji terminowych,
  • zasad funkcjonowania w Banku Systemu Wczesnego Ostrzegania,
  • wczesnego monitorowania opóźnień w spłacie wierzytelności,
  • zasad klasyfikacji ekspozycji kredytowych i ustalania poziomu rezerw celowych.

W celu skrócenia czasu reakcji na zaobserwowane sygnały ostrzegawcze sygnalizujące wzrost poziomu ryzyka kredytowego, Bank wykorzystuje i rozwija aplikację informatyczną System Wczesnego Ostrzegania (SWO).

Monitorowanie ryzyka kredytowego na poziomie portfelowym polega na:

  • nadzorowaniu poziomu portfelowego ryzyka kredytowego na podstawie przyjętych narzędzi pomiaru ryzyka kredytowego z uwzględnieniem zidentyfikowanych źródeł ryzyka kredytowego oraz analizy skutków i działań podjętych w ramach zarządzania systemowego,
  • rekomendowaniu działań zaradczych w przypadku stwierdzenia podwyższonego poziomu ryzyka kredytowego.

Ekspozycja Banku na ryzyko kredytowe Raportowanie ryzyka kredytowego

W Banku sporządzane są miesięczne i kwartalne raporty na temat ryzyka kredytowego. Raportowanie ryzyka kredytowego obejmuje cykliczne informowanie o skali narażenia na ryzyko portfela kredytowego. Poza informacją dla Banku, raporty zawierają również informację o poziomie ryzyka kredytowego spółek zależnych Grupy Kapitałowej, w których zidentyfikowano istotny poziom ryzyka kredytowego (m.in. Grupa Kapitałowa KREDOBANK SA i Grupa Kapitałowa PKO Leasing SA).

Działania zarządcze dotyczące ryzyka kredytowego

Do podstawowych narzędzi zarządzania ryzykiem kredytowym stosowanych w Banku należą:

  • minimalne warunki transakcji (parametry ryzyka) określone dla danego typu transakcji (np. minimalna wartość LTV, maksymalna kwota kredytu, wymagane zabezpieczenie),
  • reguły określania dostępności do kredytowania, w tym punkty odcięcia – minimalna liczba punktów przyznawanych w wyniku oceny wiarygodności z wykorzystaniem systemu scoringowego (dla klienta indywidualnego i MŚP), bądź klasa ratingu klienta (dla klienta instytucjonalnego), od których można dokonać z klientem transakcji kredytowej,
  • limity koncentracji – limity określone w art. 395 ust. 1 rozporządzenia CRR oraz w Ustawie Prawo bankowe,
  • limity branżowe – limity ograniczające poziom ryzyka związanego z finansowaniem klientów instytucjonalnych prowadzących działalność w branżach charakteryzujących się wysokim poziomem ryzyka kredytowego,
  • limity związane z ekspozycjami kredytowymi klientów Banku – limity określające apetyt na ryzyko kredytowe wynikające między innymi z rekomendacji S i T,
  • limity kredytowe określające maksymalne zaangażowanie Banku wobec określonego kontrahenta bądź kraju z tytułu operacji rynku hurtowego oraz limity rozliczeniowe i limity na okres zaangażowania,
  • limity kompetencyjne – określają maksymalny poziom uprawnień do podejmowania decyzji kredytowych wobec klientów Banku, limity zależą przede wszystkim od kwoty zaangażowania kredytowego Banku w stosunku do klienta (lub grupy klientów powiązanych) i okresu transakcji kredytowej; wysokość limitów kompetencyjnych zależy od poziomu podejmowania decyzji kredytowej (w strukturze organizacyjnej Banku),
  • minimalne marże kredytowe – marże na ryzyko kredytowe związane z dokonaniem przez Bank określonej transakcji kredytowej z danym klientem instytucjonalnym, przy czym oferowane klientowi oprocentowanie nie może być niższe od stawki referencyjnej powiększonej o marżę na ryzyko kredytowe.

Stosowanie technik ograniczenia ryzyka kredytowego – zabezpieczenia

Szczególną rolę w ustanawianiu minimalnych warunków transakcji stanowi polityka zabezpieczeń w zakresie ryzyka kredytowego. Prowadzona przez Bank i spółki Grupy Kapitałowej polityka zabezpieczeń ma na celu należyte zabezpieczenie ryzyka kredytowego, na jakie narażona jest Grupa Kapitałowa, w tym przede wszystkim ustanowienie zabezpieczeń dających możliwie najwyższy poziom odzysku w przypadku konieczności prowadzenia działań windykacyjnych wierzytelności.

W ocenie zabezpieczenia uwzględnia się w szczególności:

  • sytuację majątkową, ekonomiczno-finansową albo społeczno-finansową podmiotów udzielających zabezpieczenia osobistego,
  • stan i wartość rynkową przedmiotów zabezpieczenia rzeczowego oraz ich podatność na deprecjację w okresie utrzymywania zabezpieczenia (wpływ zużycia technologicznego przedmiotu zabezpieczenia na jego wartość),
  • potencjalne korzyści ekonomiczne Banku wynikające z określonego sposobu zabezpieczenia wierzytelności, w tym w szczególności możliwość pomniejszenia odpisów z tytułu utraty wartości,
  • sposób ustanowienia zabezpieczenia, w tym typowy czas trwania i złożoność czynności formalnych, jak również niezbędne koszty (koszty utrzymania zabezpieczenia i egzekucji z zabezpieczenia), z wykorzystaniem przepisów wewnętrznych Banku dotyczących oceny zabezpieczeń,
  • złożoność, czasochłonność oraz uwarunkowania ekonomiczne i prawne skutecznej realizacji zabezpieczenia, w kontekście ograniczeń egzekucyjnych oraz obowiązujących zasad podziału sum uzyskanych z egzekucji indywidualnej lub w postępowaniu upadłościowym, kolejność zaspakajania się z zabezpieczenia.

Ustanawianie określonych typów zabezpieczeń uzależnione jest od produktu oraz segmentu klienta. Polityka w zakresie zabezpieczeń określona została w przepisach wewnętrznych spółek zależnych Grupy Kapitałowej.

Struktura portfela kredytowego oraz utworzonych odpisów z tytułu utraty wartości ekspozycji kredytowych Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA (w mln PLN)

 31.12.201631.12.2015
 Wartość bruttoOdpisyWartość nettoWartość bruttoOdpisyWartość netto
Kredyty i pożyczki udzielone klientom      
metoda zindywidualizowana, w tym:6 551-2 6083 9427 550-2 8964 654
ze stwierdzoną utratą wartości5 049-2 5942 4555 413-2 8822 530
bez stwierdzonej utraty wartości1 502-141 4872 137-132 124
metoda portfelowa7 183-4 7662 4177 688-4 8222 866
ze stwierdzoną utratą wartości7 171-4 7662 4067 688-4 8222 866
bez stwierdzonej utraty wartości12012000
metoda grupowa (IBNR)194 876-629194 247183 463-569182 894
Kredyty i pożyczki udzielone - netto208 609-8 003200 607198 701-8 287190 414
 

W 2016 roku wartość kredytów brutto udzielonych przez Grupę Kapitałową ocenianych metodą zindywidualizowaną spadła o 999 mln PLN, metodą portfelową spadła o 505 mln PLN, zaś ocenianych metodą grupową wzrosła o 11 412 mln PLN.

Udział kredytów i pożyczek z rozpoznaną utratą wartości dla Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA oraz wskaźnik ich pokrycia odpisami ogółem





Udział kredytów z rozpoznaną utratą wartości Grupy Kapitałowej Banku Polskiego SA w portfelu kredytowym brutto na dzień 31 grudnia 2016 roku wyniósł 5,8% i spadł o 0,7 p.p. w porównaniu do stanu na dzień 31 grudnia 2015 roku. 

Wskaźnik pokrycia kredytów z rozpoznaną utratą wartości dla Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA na dzień 31 grudnia 2016 roku wyniósł 65,5% w porównaniu do 63,3% na dzień 31 grudnia 2015 roku.

Zarządzanie ryzykiem walutowych kredytów hipotecznych dla gospodarstw domowych

W wyniku zaprzestania obrony minimalnego kursu EUR/CHF przez bank centralny Szwajcarii w styczniu 2015 roku doszło do istotnej aprecjacji franka szwajcarskiego do walut obcych, w tym polskiego złotego. W 2016 roku kurs franka szwajcarskiego utrzymał zbliżony poziom jak w 2015 roku. Bank na bieżąco analizuje wpływ tych zdarzeń na wyniki finansowe w tym na ryzyko pogorszenia jakości portfela kredytów mieszkaniowych denominowanych w CHF. Ryzyko to jest częściowo neutralizowane poprzez spadek referencyjnych stóp procentowych LIBOR CHF.

W związku z faktem, że istotny wzrost kursu CHF wobec złotówki stanowi zagrożenie powstania nadmiernego obciążenia gospodarstw domowych zadłużonych z tytułu kredytów mieszkaniowych indeksowanych do CHF, a tym samym terminowej obsługi zadłużenia, od początku 2015 roku w przestrzeni publicznej trwa debata na temat sposobów ograniczenia ryzyka niewypłacalności tychże kredytobiorców. Pojawiające się propozycje rozwiązań systemowych, zgłaszane w formie obywatelskich lub poselskich projektów ustaw, jak również przedstawiane przez organy państwowe i nadzorcze, mogą skutkować poniesieniem przez Bank strat na tym portfelu w przyszłych okresach.

Grupa Kapitałowa podjęła szereg działań, kontynuując je również aktualnie, mających na celu pomoc klientom i jednocześnie ograniczenie wzrostu ryzyka kredytowego związanego ze wzrostem kursu CHF – między innymi obniżenie transakcyjnych kursów wymiany CHF/PLN, po którym następuje przeliczenie kwoty CHF do spłaty (tzw. spread walutowy) i uwzględnienie ujemnej stopy LIBOR dla wszystkich klientów.

Grupa Kapitałowa na bieżąco monitoruje zmienność kursu CHF, wartość portfela kredytów mieszkaniowych denominowanych w CHF oraz wpływ zmian kursu walutowego na poziom miar adekwatności kapitałowej.

Na koniec 2016 roku wartość portfela kredytów denominowanych w CHF udzielonych gospodarstwom domowym wynosiła 29,8 mld PLN w stosunku do 30,8 mld PLN na koniec 2015 roku.

Ryzyko stopy procentowej

DefinicjaRyzyko stopy procentowej to ryzyko poniesienia straty na pozycjach bilansowych i pozabilansowych Grupy Kapitałowej wrażliwych na zmiany stóp procentowych, w wyniku zmian stóp procentowych na rynku.  
Cel zarządzaniaOgraniczanie ewentualnych strat z tytułu zmian rynkowych stóp procentowych do akceptowalnego poziomu poprzez odpowiednie kształtowanie struktury pozycji bilansowych i pozabilansowych.  
Identyfikacja i Pomiar ryzyka W Grupie Kapitałowej wykorzystywane są takie miary ryzyka stopy procentowej jak:
  • wrażliwość dochodu odsetkowego,
  • wrażliwość wartości ekonomicznej,
  • wartość zagrożona (VaR),
  • testy warunków skrajnych,
  • luki przeszacowań.  
KontrolaKontrola ryzyka stopy procentowej obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Grupy Kapitałowej limitów i wartości progowych dotyczących ryzyka stopy procentowej, w szczególności strategicznego limitu tolerancji na ryzyko stopy procentowej.  
Prognozowanie i monitorowanie  W Grupie Kapitałowej regularnie monitoruje się w szczególności:
  • poziom miar ryzyka stopy procentowej,
  • stopień wykorzystania strategicznego limitu tolerancji na ryzyko stopy procentowej,
  • stopień wykorzystania wewnętrznych limitów i wartości progowych na ryzyko stopy procentowej.  
RaportowanieRaporty dotyczące ryzyka stopy procentowej opracowywane są w trybie dziennym, tygodniowym, miesięcznym oraz kwartalnym.  
Działania zarządcze  

Głównymi narzędziami zarządzania ryzykiem stopy procentowej w Grupie Kapitałowej są:

  • procedury dotyczące zarządzania ryzykiem stopy procentowej,
  • limity i wartości progowe na ryzyko stopy procentowej.

W Grupie Kapitałowej zostały ustanowione limity i wartości progowe na ryzyko stopy procentowej m.in. na:

  • wrażliwość dochodu odsetkowego,
  • wrażliwość wartości ekonomicznej oraz straty. 

Metody zarządzania ryzykiem stopy procentowej w spółkach zależnych Grupy Kapitałowej określają przepisy wewnętrzne, wprowadzane przez spółki, dla których miary ryzyka stopy procentowej osiągają znaczącą wartość. Przepisy te opracowywane są po zasięgnięciu opinii Banku i z uwzględnieniem rekomendacji kierowanych do spółek przez Bank.  

Ekspozycja Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA na ryzyko stopy procentowej kształtowała sią na dzień 31 grudnia 2016 roku w ramach przyjętych limitów. Grupa Kapitałowa była głównie narażona na ryzyko złotowej stopy procentowej. Spośród wszystkich stosowanych przez Grupę Kapitałową testów warunków skrajnych polegających na równoległym przesunięciu krzywych stóp procentowych, najbardziej niekorzystnym dla Grupy Kapitałowej był scenariusz równoległego przesunięcia krzywych stóp procentowych w PLN.

Efekt materializacji tego scenariusza na dzień 31 grudnia 2016 roku wynosił ok. 1,75 mld PLN, zaś na datę 31 grudnia 2015 roku wartość ta wynosiła ok. 1,6 mld PLN. Ryzyko stopy procentowej dla walut PLN, EUR oraz CHF, generowane przez spółki Grupy Kapitałowej nie wpływało w istotny sposób na ryzyko stopy procentowej całej Grupy Kapitałowej i tym samym nie zmieniało istotnie jej profilu ryzyka. Ryzyko stopy procentowej dla USD było w istotny sposób zmieniane przez ekspozycję spółek Grupy Kapitałowej, w której największą rolę odgrywała ekspozycja KREDOBANK SA.

VaR PKO Banku Polskiego SA oraz analiza stress testowa narażenia Grupy na ryzyko stopy procentowej

Nazwa miary wrażliwości31.12.201631.12.2015
VaR 10-dniowy przy poziomie ufności 99%* (w mln PLN)269272
Równoległe przesunięcie krzywych stóp procentowych o 200 p.b. (w mln PLN) (test warunków skrajnych)**2 0592 014

* Biorąc pod uwagę charakter prowadzonej działalności pozostałych Spółek Grupy Kapitałowej generujących istotne ryzyko stopy procentowej oraz specyfikę rynku, na którym działają, Grupa Kapitałowa nie wyznacza skonsolidowanej miary wrażliwości VaR. Spółki te wykorzystują własne miary ryzyka do zarządzania ryzykiem stopy procentowej. Miarę VaR 10-dniowy dla stopy procentowej dla głównych walut stosuje KREDOBANK SA, jej wartość na dzień 31 grudnia 2016 roku wyniosła ok. 8,9 mln PLN, a na dzień 31 grudnia 2015 roku 11,5 mln PLN.
** W tabeli zaprezentowano wartość najbardziej niekorzystnego testu warunków skrajnych spośród scenariuszy: przesunięcie krzywych stóp w poszczególnych walutach o 200 p.b. w górę oraz o 200 p.b w dół.

 

Na dzień 31 grudnia 2016 roku wartość zagrożona na stopie procentowej Banku w horyzoncie 10-dniowym (VaR 10-dniowy) wyniosła 269 mln PLN, co stanowiło ok. 0,9% funduszy własnych Banku. Na dzień 31 grudnia 2015 roku miara VaR dla Banku wyniosła 272 mln PLN, co stanowiło ok. 1,00% funduszy własnych Banku.

Ryzyko walutowe 

DefinicjaRyzyko walutowe to ryzyko poniesienia straty z tytułu zmian kursów walutowych, generowane przez utrzymywanie otwartych pozycji walutowych w poszczególnych walutach.  
Cel zarządzaniaOgraniczanie ewentualnych strat z tytułu zmian kursów walut do akceptowalnego poziomu poprzez odpowiednie kształtowanie struktury walutowej pozycji bilansowych oraz pozabilansowych.  
Identyfikacja i Pomiar ryzyka W Grupie Kapitałowej wykorzystywane są następujące miary ryzyka walutowego:
  • wartość zagrożona (VaR),
  • testy warunków skrajnych.  
KontrolaKontrola ryzyka walutowego obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Grupy Kapitałowej limitów i wartości progowych dotyczących ryzyka walutowego, w szczególności strategicznego limitu tolerancji na ryzyko walutowe.  
Prognozowanie i monitorowanie  

W Grupie Kapitałowej regularnie monitoruje się w szczególności:

  • poziom miar ryzyka walutowego,
  • stopień wykorzystania strategicznego limitu tolerancji na ryzyko walutowe,
  • stopień wykorzystania wewnętrznych limitów i wartości progowych na ryzyko walutowe.
RaportowanieRaporty dotyczące ryzyka walutowego opracowywane są w trybie dziennym, tygodniowym, miesięcznym oraz kwartalnym.  
Działania zarządcze  

Głównymi narzędziami zarządzania ryzykiem walutowym w Grupie Kapitałowej są:

  • procedury dotyczące zarządzania ryzykiem walutowym,
  • limity i wartości progowe na ryzyko walutowe,
  • określenie dopuszczalnych typów transakcji walutowych oraz stosowanych w tych transakcjach kursów walutowych.

W Grupie Kapitałowej zostały ustanowione limity i wartości progowe na ryzyko walutowe m.in. na: pozycje walutowe, wartość zagrożoną obliczaną w horyzoncie 10-dniowym oraz straty na rynku walutowym. Metody zarządzania ryzykiem walutowym w spółkach zależnych Grupy Kapitałowej określają przepisy wewnętrzne, wprowadzane przez spółki, dla których miary ryzyka walutowego osiągają znaczącą wartość. Przepisy te opracowywane są po zasięgnięciu opinii Banku i z uwzględnieniem rekomendacji kierowanych do spółek przez Bank.  

 

VaR PKO Banku Polskiego SA oraz analiza stress testowa narażenia Grupy Kapitałowej na ryzyko walutowe, łącznie dla wszystkich walut

Nazwa miary wrażliwości31.12.201631.12.2015
VaR 10-dniowy przy poziomie ufności 99%* (w mln PLN)1025
Zmiana kursów WAL/PLN o 20% (w mln PLN) (test warunków skrajnych)**252

* Biorąc pod uwagę charakter prowadzonej działalności pozostałych spółek Grupy Kapitałowej generujących istotne ryzyko walutowe oraz specyfikę rynku, na którym działają, Bank nie wyznacza skonsolidowanej miary wrażliwości VaR. Spółki te wykorzystują własne miary ryzyka do zarządzania ryzykiem walutowym. Miarę VaR 10-dniowy stosuje KREDOBANK SA, jej wartość na dzień 31 grudnia 2016 roku wyniosła ok. 0,35 mln PLN,
a na dzień 31 grudnia 2015 roku ok. 4,8 mln PLN.

** W tabeli zaprezentowano wartość najbardziej niekorzystnego testu warunków skrajnych spośród scenariuszy: aprecjacja PLN o 20% oraz deprecjacja PLN o 20%.

Wielkość pozycji walutowych dla poszczególnych walut w Grupie Kapitałowej

WalutyPozycja walutowa na dzień 31.12.2016Pozycja walutowa na dzień 31.12.2015
EUR-17094
USD30-87
CHF-36-73
GBP9-2
Pozostałe (Globalna Netto)89171
 

Wielkość pozycji walutowych jest kluczowym (poza zmiennościami kursów walutowych) czynnikiem determinującym poziom ryzyka walutowego, na jakie narażona jest Grupa Kapitałowa. Na poziom pozycji walutowych wpływają wszystkie transakcje walutowe, jakie zostają zawarte, bilansowe i pozabilansowe. Narażenie Banku na ryzyko walutowe jest niskie (w odniesieniu do funduszy własnych VaR 10-dniowy dla pozycji walutowej Banku na dzień 31 grudnia 2016 roku wynosił ok. 0,03%).

Ryzyko płynności 

DefinicjaRyzyko płynności to ryzyko braku możliwości terminowego wywiązania się z zobowiązań w wyniku braku płynnych środków. Sytuacja braku płynności może wynikać z niewłaściwej struktury bilansu, niedopasowania przepływów pieniężnych, nieotrzymania płatności od kontrahentów, nagłego wycofania środków przez klientów lub innych wydarzeń na rynku. Bank zarządza również ryzykiem finansowania, które uwzględnia ryzyko utraty posiadanych źródeł finansowania oraz braku możliwości odnowienia wymagalnych środków finansowania lub utraty dostępu do nowych źródeł finansowania.  
Cel zarządzaniaZapewnienie niezbędnej wysokości środków finansowych koniecznych do wywiązywania się z bieżących i przyszłych (również potencjalnych) zobowiązań z uwzględnieniem charakteru prowadzonej działalności oraz potrzeb mogących się pojawić w wyniku zmian otoczenia rynkowego poprzez odpowiednie kształtowanie struktury bilansu oraz zobowiązań pozabilansowych.  
Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

W Grupie Kapitałowej wykorzystywane są następujące miary ryzyka płynności:

  • kontraktowa i urealniona luka płynności,
  • rezerwa płynności,
  • nadwyżka płynności,
  • wskaźnik relacji stabilnych środków finansowania do aktywów niepłynnych,
  • wskaźnik pokrycia płynności (LCR),
  • krajowe nadzorcze miary płynności (M1-M4),
  • miary stabilności portfela depozytów i kredytów,
  • testy warunków skrajnych (stress-testy płynności).  
Kontrola

Kontrola ryzyka płynności obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Banku limitów i wartości progowych dotyczących ryzyka płynności, w szczególności strategicznych limitów tolerancji na ryzyko płynności.

Prognozowanie i monitorowanie  

W Grupie Kapitałowej regularnie monitoruje się w szczególności:

  • stopień wykorzystania strategicznych limitów tolerancji na ryzyko płynności,
  • stopień wykorzystania nadzorczych norm płynności,
  • stopień wykorzystania wewnętrznych limitów i wartości progowych na ryzyko płynności,
  • koncentrację źródeł finansowania,
  • wskaźniki wczesnego ostrzegania - monitorowanie ich poziomu ma na celu wczesne wykrycie niekorzystnych zjawisk mogących mieć negatywny na sytuację płynnościową Banku lub sektora finansowego (których przekroczenie uruchamia płynnościowe plany awaryjne).

Na poziomie Grupy Kapitałowej dokonuje się również prognoz poziomu ryzyka płynności, uwzględniających aktualny rozwój działalności Grupy Kapitałowej. W prognozach poziomu płynności uwzględnia się przede wszystkim poziom kształtowania się wybranych miar ryzyka płynności w warunkach zrealizowania się prognoz bilansu Grupy Banku oraz w sytuacji realizacji wybranych scenariuszy stress-testowych.  

RaportowanieRaporty dotyczące ryzyka płynności opracowywane są: w trybie dziennym, tygodniowym, miesięcznym, kwartalnym oraz raz w roku opracowywana jest pogłębiona analiza płynności długoterminowej.  
Działania zarządcze  

Głównymi narzędziami zarządzania ryzykiem płynności w Grupie Kapitałowej są:

  • procedury dotyczące zarządzania ryzykiem płynności, w tym w szczególności plany awaryjne,
  • limity i wartości progowe ograniczające ryzyko płynności,
  • transakcje depozytowe, lokacyjne, pochodne, w tym walutowe transakcje strukturalne, oraz transakcje kupna i sprzedaży papierów wartościowych,
  • transakcje zapewniające długoterminowe finansowanie działalności kredytowej.
Metody zarządzania ryzykiem płynności w spółkach zależnych Grupy Kapitałowej określają przepisy wewnętrzne, wprowadzane przez spółki, dla których miary ryzyka płynności osiągają znaczącą wartość. Przepisy te opracowywane są po zasięgnięciu opinii Banku i z uwzględnieniem rekomendacji kierowanych do spółek przez Bank. Podstawą polityki Grupy Kapitałowej w zakresie płynności jest utrzymywanie odpowiedniego poziomu nadwyżki płynności poprzez wzrost portfela płynnych papierów wartościowych oraz stabilnych źródeł finansowania (w szczególności stabilnej bazy depozytowej). W ramach zarządzania ryzykiem płynności wykorzystuje się również instrumenty rynku pieniężnego, w tym operacje otwartego rynku NBP.  
 

Poniższa tabela przedstawia rezerwę płynności i nadwyżkę płynności Grupy Kapitałowej Banku na dzień 31 grudnia 2016 roku oraz na dzień 31 grudnia 2015 roku.

Rezerwa płynności i nadwyżka płynności Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego SA (w mld PLN)

Nazwa miary wrażliwości31.12.201631.12.2015
Rezerwa płynności do 1 miesiąca*3130
Nadwyżka płynności w horyzoncie do 30 dni**1315

* Rezerwa płynności – różnica pomiędzy najbardziej płynnymi aktywami, a oczekiwanymi i potencjalnymi zobowiązaniami, które stają się wymagalne w danym okresie.
** Nadwyżka płynności – nadwyżki płynności określa zdolność do pokrycia przez Bank potrzeb płynnościowych w zadanym okresie przetrwania w sytuacji realizacji zdefiniowanych scenariuszy warunków skrajnych.

W tabeli poniżej przedstawiono nadzorcze miary płynności Grupy Kapitałowej Banku na dzień 31 grudnia 2016 roku oraz na dzień 31 grudnia 2015 roku.

Nadzorcze miary płynności

Nadzorcze miary płynności31.12.201631.12.2015
M124 46418 907
M21,891,65
M311,639,87
M41,191,15
LCR136,3% 131,5%

W okresie od 31 grudnia 2015 roku do 31 grudnia 2016 roku wartości wskaźników miar nadzorczych utrzymywały się powyżej limitów nadzorczych. Wskazany w tabeli wskaźnik LCR przedstawia wartości dla Grupy Kapitałowej.

Na dzień 31 grudnia 2016 roku poziom osadu depozytów stanowił ok. 93,8% wszystkich depozytów zdeponowanych w Banku (z wyłączeniem rynku międzybankowego), co oznacza wzrost o ok. 0,3 p.p. w porównaniu do końca 2015 roku.

Pozostałe ryzyka rynkowe

Ryzyko cen towarów

DefinicjaRyzyko cen towarów jest to ryzyko poniesienia straty z tytułu zmian cen towarów, generowane przez utrzymywanie otwartych pozycji w poszczególnych towarach.
Cel zarządzaniaOgraniczanie ewentualnych strat z tytułu zmian cen towarów do akceptowalnego poziomu poprzez odpowiednie kształtowanie struktury tych pozycji.
Identyfikacja i Pomiar ryzyka W zakresie pomiaru ryzyka cen towarów w pozostałych spółkach Grupy Kapitałowej wykorzystuje się informację o pozycjach zajmowanych przez spółki w określonych towarach.
KontrolaKontrola ryzyka cen towarów obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Grupy Kapitałowej limitów i wartości progowych nałożonych na to ryzyko.
Prognozowanie i monitorowanieW odniesieniu do ryzyka cen towarów dla spółek Grupy Kapitałowej monitoruje się, w szczególności otwarte pozycje w towarach, o ile takie występują.
RaportowanieRaporty dotyczące ryzyka cen towarów opracowywane są w trybie dziennym, tygodniowym, miesięcznym oraz kwartalnym.
Działania zarządcze  Zarządzanie ryzykiem cen towarów odbywa się poprzez nakładanie limitów na instrumenty generujące ryzyko cen towarów, monitorowanie ich wykorzystania oraz raportowanie poziomu ryzyka. Wpływ ryzyka cen towarów na sytuację finansową Grupy Kapitałowej PKO jest nieistotny. Obecnie ryzyko towarowe w pozostałych spółkach Grupy Kapitałowej nie występuje.

Ryzyko cenowe kapitałowych papierów wartościowych

DefinicjaRyzyko cen kapitałowych papierów wartościowych jest to ryzyko poniesienia straty z tytułu zmian cen kapitałowych papierów wartościowych na rynku publicznym lub indeksów giełdowych, generowane przez utrzymywanie otwartych pozycji w instrumentach wrażliwych na zmiany tych parametrów rynkowych. Powstaje w wyniku operacji przeprowadzanych w ramach działalności handlowej Domu Maklerskiego Banku, działalności inwestycyjnej oraz w wyniku pozostałych operacji w ramach działalności bankowej generujących pozycję w kapitałowych papierach wartościowych.
Cel zarządzaniaOgraniczenie ewentualnych strat z tytułu zmian cen kapitałowych papierów wartościowych na rynku publicznym lub indeksów giełdowych do akceptowalnego poziomu poprzez optymalizowanie zajmowanych pozycji w instrumentach wrażliwych na zmiany tych parametrów rynkowych.
Identyfikacja i Pomiar ryzyka W Grupie Kapitałowej na potrzeby zarządzania ryzykiem cen kapitałowych papierów wartościowych wykorzystuje się:
  • analizę testów warunków skrajnych z uwzględnieniem zmian cen rynkowych instrumentu bazowego oraz zmian poziomów jego zmienności,
  • informacje o pozycjach zajmowanych na portfelu kapitałowych papierów wartościowych.
KontrolaKontrola ryzyka kapitałowych papierów wartościowych obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Banku limitów i wartości progowych dotyczących ryzyka kapitałowych papierów wartościowych.
Prognozowanie i monitorowanieW Grupie Kapitałowej regularnie monitoruje się poziom miar ryzyka cen kapitałowych papierów wartościowych oraz poziom wykorzystania limitów pozycji zajmowanych na portfelu kapitałowych papierów wartościowych.
RaportowanieRaporty dotyczące ryzyka kapitałowych papierów wartościowych opracowywane są w trybie miesięcznym oraz kwartalnym.
Działania zarządcze  Zarządzanie ryzykiem odbywa się poprzez nakładanie limitów na działalność Domu Maklerskiego Banku oraz monitorowanie ich wykorzystania. Wpływ ryzyka cen kapitałowych papierów wartościowych na sytuację finansową Grupy Kapitałowej został określony jako nieistotny. Pozycje zajęte w kapitałowych papierach wartościowych oraz instrumentach indeksowych są ograniczane i nie przewiduje się ich istotnego zwiększenia.

Ryzyko instrumentów pochodnych

DefinicjaRyzyko instrumentów pochodnych to ryzyko wynikające z zajęcia przez Bank pozycji w instrumentach pochodnych.
Cel zarządzaniaOgraniczanie potencjalnych strat z tytułu zmian specyficznych dla instrumentów pochodnych czynników (innych niż kursy walutowe lub stopy procentowe) do akceptowalnego poziomu poprzez odpowiednie kształtowanie struktury zajmowanych pozycji w tych instrumentach.
Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

Do pomiaru ryzyka instrumentów pochodnych w Grupie Kapitałowej wykorzystywane są m.in.:

  • model wartości zagrożonej (VaR).
  • analiza testów warunków skrajnych z uwzględnieniem zmian cen rynkowych instrumentu bazowego, zmian poziomu zmienności oraz zmian stóp procentowych,
  • współczynniki wrażliwości instrumentów opcyjnych.

W zakresie pomiaru ryzyka instrumentów pochodnych w pozostałych spółkach Grupy Kapitałowej wykorzystuje się informację o pozycjach zajmowanych przez spółki w określonych instrumentach pochodnych, wyznaczonych przez Bank.

KontrolaKontrola ryzyka instrumentów pochodnych obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Grupy Kapitałowej limitów i wartości progowych dotyczących ryzyka instrumentów pochodnych.
Prognozowanie i monitorowanieMonitorowanie ryzyka instrumentów pochodnych odbywa się w ramach monitorowania pozostałych rodzajów ryzyka finansowego oraz ryzyka kredytowego. Bank przykłada szczególną wagę do monitorowania ryzyka finansowego związanego z utrzymywanym portfelem opcji walutowych oraz ryzyka kredytowego klienta, wynikającego z jego należności wobec Banku z tytułu zawartych instrumentów pochodnych.
RaportowanieW Grupie Kapitałowej raporty dotyczące ryzyka w trybie dziennym, tygodniowym, miesięcznym oraz kwartalnym.
Działania zarządcze  

Do głównych narzędzi zarządzania ryzykiem instrumentów pochodnych należą:

  • procedury dotyczące zarządzania ryzykiem instrumentów pochodnych,
  • limity i wartości progowe na ryzyko instrumentów pochodnych,
  • umowy ramowe określające m.in. mechanizmy rozliczeniowe,
  • umowy zabezpieczające, na podstawie których wybrani klienci Banku zobowiązani są do pokrywania zabezpieczeniem ekspozycji z tytułu instrumentów pochodnych.

Zarządzanie ryzykiem odbywa się poprzez nakładanie limitów na instrumenty pochodne, monitorowanie ich wykorzystania oraz raportowanie poziomu ryzyka. Proces zarządzania ryzykiem instrumentów pochodnych jest zintegrowany z zarządzaniem ryzykami: stopy procentowej, walutowym, płynności oraz kredytowym, przy czym, ze względu na specyfikę instrumentów pochodnych, jest on poddany szczególnej kontroli określonej w przepisach wewnętrznych Banku.

Szczególne znaczenie dla ograniczenia ryzyka związanego z instrumentami pochodnymi mają umowy ramowe zawierane przez Bank z głównymi kontrahentami na bazie standardu opracowanego przez Związek Banków Polskich (banki krajowe) oraz ISDA (banki zagraniczne i instytucje kredytowe), które umożliwiają kompensację zarówno wymagalnych (redukcja ryzyka rozliczeniowego), jak i niewymagalnych zobowiązań stron (redukcja ryzyka przedrozliczeniowego). Dodatkowym zabezpieczeniem ekspozycji wynikającej z instrumentów pochodnych są depozyty zabezpieczające składane przez kontrahentów w ramach realizacji umów CSA (Credit Support Annex).

Metody zarządzania ryzykiem instrumentów pochodnych w spółkach zależnych Grupy Kapitałowej określają przepisy wewnętrzne, wprowadzane przez spółki, które zajmują pozycje w instrumentach pochodnych lub przewidują zajmowanie pozycji w takich instrumentach. Przepisy te opracowywane są po zasięgnięciu opinii Banku i z uwzględnieniem rekomendacji kierowanych do spółek przez Bank.

Pozycje zajmowane przez pozostałe spółki Grupy Kapitałowej w określonych instrumentach pochodnych wyznacza się w sposób analogiczny, jak pozycje zajmowane przez Bank w tych instrumentach pochodnych, z uwzględnieniem specyfiki działalności gospodarczej spółek.

Inne ryzyka cenowe

Biorąc pod uwagę inne ryzyka cenowe Bank na koniec 2015 roku był narażony na ryzyko cen jednostek uczestnictwa w funduszach zbiorowego inwestowania. Wpływ tego ryzyka na sytuację finansową Banku jest nieistotny.

Ryzyko operacyjne

DefinicjaRyzyko operacyjne to ryzyko powstania straty wynikającej z niedostosowania lub zawodności wewnętrznych procesów, ludzi i systemów lub zdarzeń zewnętrznych. Ryzyko operacyjne uwzględnia ryzyko prawne, a nie obejmuje ryzyka utraty reputacji i ryzyka biznesowego.
Cel zarządzania

Zwiększenie bezpieczeństwa prowadzonej przez Bank działalności operacyjnej przez udoskonalanie efektywnych, dostosowanych do profilu i skali działalności mechanizmów identyfikacji, oceny, pomiaru, kontroli, monitorowania, ograniczania i raportowania ryzyka operacyjnego.

Spółki wchodzące w skład Grupy Kapitałowej zarządzają ryzykiem operacyjnym zgodnie z zasadami zarządzania tym ryzykiem w PKO Banku Polskim SA, z uwzględnieniem zakresu i rodzaju powiązań podmiotów wchodzących w skład Grupy Kapitałowej, specyfiki i skali działalności poszczególnych spółek.

Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

Zarządzanie ryzykiem operacyjnym obejmuje identyfikację ryzyka operacyjnego w szczególności przez:

  • gromadzenie danych o ryzyku operacyjnym,
  • samoocenę ryzyka operacyjnego.

Dla potrzeb związanych z zarządzaniem ryzykiem operacyjnym Bank gromadzi dane wewnętrzne i zewnętrzne o zdarzeniach operacyjnych oraz przyczynach i skutkach ich powstania, dane o czynnikach otoczenia biznesowego, wyniki samooceny ryzyka operacyjnego, dane dotyczące wartości kluczowych wskaźników ryzyka operacyjnego (KRI) oraz dane dotyczące jakości kontroli wewnętrznej funkcjonalnej.

Samoocena ryzyka operacyjnego obejmuje identyfikację i ocenę ryzyka operacyjnego dla produktów, procesów i aplikacji Banku oraz zmian organizacyjnych i jest przeprowadzana cyklicznie oraz przed wprowadzaniem nowych lub zmienianych produktów, procesów i aplikacji Banku.

Pomiar ryzyka operacyjnego obejmuje:

  • obliczanie KRI,
  • obliczanie wymogu w zakresie funduszy własnych z tytułu ryzyka operacyjnego zgodnie z podejściem AMA (Bank) oraz BIA (Odział w Niemczech oraz spółki Grupy Kapitałowej objęte konsolidacją ostrożnościową),
  • testy warunków skrajnych,
  • obliczanie kapitału wewnętrznego dla Grupy Kapitałowej.  
KontrolaKontrola ryzyka operacyjnego obejmuje ustalanie dostosowanych do skali i złożoności działalności Banku i Grupy Kapitałowej limitów dotyczących ryzyka operacyjnego, w szczególności strategicznych limitów tolerancji na ryzyko operacyjne, limitów strat, KRI wraz z wartościami progowymi i krytycznymi.
Prognozowanie i monitorowanie

Bank regularnie monitoruje w szczególności:

  • stopień wykorzystania strategicznych limitów tolerancji dla Grupy Kapitałowej oraz limitów strat na ryzyko operacyjne dla Banku,
  • zdarzenia operacyjne i ich skutki,
  • wyniki samooceny ryzyka operacyjnego,
  • wymóg w zakresie funduszy własnych z tytułu ryzyka operacyjnego zgodnie z podejściem BIA w zakresie działalności oddziału Banku w Republice Federalnej Niemiec oraz zgodnie z podejściem AMA w zakresie pozostałej działalności prowadzonej przez Bank, a dla spółek Grupy Kapitałowej objętych konsolidacją ostrożnościową zgodnie z podejściem BIA,
  • wyniki testów warunków skrajnych,
  • wartości KRI w relacji do wartości progowych i krytycznych, poziom ryzyka dla Banku oraz Grupy Kapitałowej, obszarów i narzędzi zarządzania ryzykiem operacyjnym w Banku,
  • skuteczność i terminowość podejmowanych działań zarządczych w ramach redukcji lub transferu ryzyka operacyjnego,
  • działania zarządcze związane z występowaniem podwyższonego lub wysokiego poziomu ryzyka operacyjnego oraz ich skuteczność w zakresie obniżenia poziomu ryzyka operacyjnego.
W 2016 roku decydujący wpływ na profil ryzyka operacyjnego Grupy Kapitałowej miały: PKO Bank Polski SA, Grupa Kapitałowa PKO Leasing SA oraz Grupa Kapitałowa KREDOBANK SA. Pozostałe spółki Grupy Kapitałowej ze względu na ich znacznie mniejszą skalę oraz rodzaj działalności, generują jedynie ograniczone ryzyka operacyjne.
Raportowanie

Raportowanie informacji dotyczących ryzyka operacyjnego Grupy Kapitałowej prowadzi się na potrzeby wyższej kadry kierowniczej, KRO, KR, Zarządu oraz Rady Nadzorczej.

Raporty kwartalne zawierają w szczególności informacje na temat:

  • profilu ryzyka operacyjnego Banku,
  • poziomu ryzyka operacyjnego dla Banku, obszarów i narzędzi zarządzania ryzykiem operacyjnym,
  • wyników pomiaru i monitorowania ryzyka operacyjnego, działań podjętych celem ograniczenia ryzyka operacyjnego oraz oceny skuteczności podejmowanych działań w celu obniżenia poziomu ryzyka operacyjnego,
  • rekomendacji, decyzji i zaleceń KRO lub Zarządu.
W cyklach miesięcznych sporządzane są informacje dotyczące ryzyka operacyjnego kierowane do wyższej kadry kierowniczej, komórek organizacyjnych Centrali i specjalistycznych jednostek organizacyjnych odpowiedzialnych za systemowe zarządzanie ryzykiem operacyjnym. Zakres informacji jest zróżnicowany i dostosowany do zakresu odpowiedzialności poszczególnych odbiorców informacji.
Działania zarządcze  

Działania zarządcze podejmuje się w następujących przypadkach:

  • z inicjatywy KRO lub Zarządu,
  • z inicjatywy jednostek i komórek organizacyjnych Banku zarządzających ryzykiem operacyjnym,
  • gdy ryzyko operacyjne przekroczyło poziomy ustalone przez Zarząd lub KRO.

W szczególności w przypadku, gdy poziom ryzyka operacyjnego osiągnął stan podwyższony lub wysoki Bank stosuje następujące podejścia i instrumenty zarządzania ryzykiem operacyjnym:

1) redukcja ryzyka – łagodzenie wpływu czynników ryzyka lub skutków jego materializacji przez wprowadzenie lub wzmocnienie różnego rodzaju instrumentów zarządzania ryzykiem operacyjnym, takich jak:

  • instrumenty kontrolne (m.in. autoryzacja, kontrola wewnętrzna, rozdzielność funkcji),
  • instrumenty zarządzania zasobami ludzkimi (dobór kadr, podnoszenie kwalifikacji pracowników, systemy motywacyjne),
  • ustalenie lub weryfikacja wartości progowych i krytycznych KRI,
  • ustalenie lub weryfikacja limitów ryzyka operacyjnego, plany awaryjne,

2) transfer ryzyka – przeniesienie odpowiedzialności za pokrycie ewentualnych strat na podmiot zewnętrzny:

  • ubezpieczenia,
  • outsourcing,

3) unikanie ryzyka – rezygnacja z działalności generującej ryzyko lub wyeliminowanie prawdopodobieństwa wystąpienia czynnika ryzyka.

Pozostałe ryzyka

Ryzyko braku zgodności i Ryzyko postępowania

Definicja

Ryzyko braku zgodności to ryzyko poniesienia sankcji prawnych, powstania strat finansowych bądź utraty reputacji lub wiarygodności wskutek niezastosowania się Grupy Kapitałowej, pracowników Grupy Kapitałowej lub podmiotów działających w jego imieniu do powszechnie obowiązujących przepisów prawa, przepisów wewnętrznych oraz przyjętych przez Grupę Kapitałową standardów rynkowych.

Ryzyko postępowania to ryzyko powstania szkody po stronie: 1) klienta, 2) Grupy Kapitałowej, w tym także jego wiarygodności, 3) rynków finansowych, w zakresie ich wiarygodności, w wyniku niewłaściwego działania (także nieumyślnego) lub zaniechania Grupy Kapitałowej, jego pracowników lub podmiotów powiązanych, w zakresie proponowania nabycia i świadczenia usług finansowych.

Cel zarządzania
  • utrwalanie wśród akcjonariuszy, klientów, pracowników Grupy Kapitałowej, partnerów biznesowych i innych uczestników rynku, wizerunku Grupy Kapitałowej jako instytucji działającej zgodnie z przepisami prawa i przyjętymi standardami rynkowymi, godnej zaufania, rzetelnej i uczciwej,
  • przeciwdziałanie występowaniu strat finansowych lub sankcji prawnych oraz przypadków utraty reputacji, które mogą być konsekwencją naruszenia przepisów prawa, przepisów wewnętrznych Grupy Kapitałowej oraz przyjętych przez Grupę Kapitałową standardów rynkowych, przeciwdziałanie występowaniu szkód po stronie klientów Grupy Kapitałowej, które mogą być konsekwencją niewłaściwego postępowania (także nieumyślnego) oraz zaniechania Grupy Kapitałowej, jego pracowników lub podmiotów powiązanych, w zakresie proponowania nabycia i świadczenia usług finansowych.  
Identyfikacja i Pomiar ryzyka Identyfikacja i pomiar poprzez wykorzystanie informacji o przypadkach braku zgodności i przyczynach ich wystąpienia, w tym informacje będące wynikiem przeprowadzenia audytu wewnętrznego, kontroli wewnętrznej funkcjonalnej oraz kontroli zewnętrznych.
Prognozowanie i monitorowaniePolega na:
  • analizie przypadków braku zgodności w Grupie Kapitałowej i w sektorze bankowym, przyczyn ich wystąpienia i wywołanych skutków,
  • ocenie zmian kluczowych przepisów prawa wpływających na działalność Grupy Kapitałowej,
  • ocenie działań podejmowanych przez Bank i spółki Grupy Kapitałowej w ramach zarządzania ryzykiem braku zgodności,
  • ocenie efektywności i adekwatności funkcjonowania mechanizmów kontrolnych związanych z ograniczaniem ryzyka braku zgodności,
  • analizie informacji o statusie prowadzonych w Grupie Kapitałowej najistotniejszych pracach dostosowawczych do powszechnie obowiązujących przepisów prawa, standardów rynkowych przyjętych przez Grupę Kapitałową oraz wystąpień zewnętrznych organów nadzoru i kontroli,
  • analizie informacji na temat zdarzeń operacyjnych, incydentów bezpieczeństwa, spraw spornych, w tym sądowych, przeciwko Grupie Kapitałowej, reklamacji i nieprawidłowości powiązanych z ryzykiem postępowania.,
RaportowanieW formie kwartalnych raportów zarządczych przeznaczonych dla Komitetu Ryzyka, Zarządu, Komitetu ds. Ryzyka Rady Nadzorczej oraz Rady Nadzorczej oraz informacji przekazywanych na potrzeby zewnętrznych organów nadzoru i kontroli.
Działania zarządcze

Zarządzanie obejmuje w szczególności następujące zagadnienia:

  • zapobieganie angażowaniu Grupy Kapitałowej w działalność niezgodną z prawem,
  • propagowanie standardów etycznych i monitorowania ich funkcjonowania,
  • zarządzanie konfliktami interesów,
  • zapobieganie sytuacjom, w których postępowanie pracowników Grupy Kapitałowej w sprawach służbowych sprawiałoby wrażenie interesowności,
  • profesjonalne, rzetelne i przejrzyste formułowanie oferty produktowej oraz przekazów reklamowych i marketingowych,
  • zapewnienie ochrony informacji,
  • niezwłoczne, uczciwe i profesjonalne rozpatrywanie skarg, wniosków i reklamacji klientów
  • zapobieganie sytuacjom, w których dochodziłoby do zaproponowania nabycia produktu nieodpowiadającego potrzebom klienta,
  • określenie adekwatnego sposobu i formy proponowania nabycia do charakteru oferowanego produktu,
  • monitorowania sprzedaży i rzetelnego wykonywania zawartych z klientami umów.

W ramach Grupy Kapitałowej przyjęta została zerowa tolerancja na ryzyko braku zgodności, co oznacza, iż Grupa Kapitałowa koncentruje swoje działania na wyeliminowaniu tego ryzyka.

Ryzyko biznesowe

DefinicjaRyzyko biznesowe to ryzyko poniesienia strat wynikających z niekorzystnych zmian zachodzących w otoczeniu biznesowym, podjęcia niekorzystnych decyzji, nieprawidłowego wprowadzenia podjętych decyzji lub braku podjęcia odpowiednich działań, które miałyby być odpowiedzią na zachodzące w otoczeniu biznesowym zmiany, obejmuje ono w szczególności ryzyko strategiczne.
Cel zarządzaniaUtrzymywanie na akceptowalnym poziomie potencjalnych negatywnych konsekwencji finansowych wynikających z niekorzystnych zmian zachodzących w otoczeniu biznesowym, z podjęcia niekorzystnych decyzji, nieprawidłowego wprowadzenia podjętych decyzji lub braku podjęcia odpowiednich działań, które miałyby być odpowiedzią na zmiany zachodzące w otoczeniu biznesowym.
Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

Identyfikacja polega na rozpoznaniu i określeniu czynników zarówno aktualnych, jak i potencjalnych, które wynikają z bieżącej i planowanej działalności Grupy Kapitałowej i które mogą znacznie wpływać na sytuację finansową Grupy Kapitałowej, powstanie lub zmianę wysokości przychodów i kosztów Grupy Kapitałowej. Identyfikacja ryzyka biznesowego odbywa się poprzez identyfikację i analizę czynników, które miały wpływ na znaczne odchylenia realizacji przychodów oraz kosztów od ich prognozowanych wartości.

Pomiar ryzyka biznesowego ma na celu określenie skali zagrożeń związanych z występowaniem ryzyka biznesowego przy wykorzystaniu ustalonych miar ryzyka. Pomiar ryzyka biznesowego obejmuje: wyliczenie kapitału wewnętrznego, przeprowadzenie testów warunków skrajnych (stress testów) oraz odwróconych testów warunków skrajnych.

KontrolaCelem kontroli ryzyka biznesowego jest dążenie do utrzymania poziomu ryzyka biznesowego na akceptowalnym poziomie. Obejmuje ustalanie i cykliczny przegląd mechanizmów kontroli ryzyka w postaci limitów tolerancji na ryzyko biznesowe, wraz z jego wartościami progowymi i krytycznymi, adekwatnymi do skali i złożoności działalności Grupy Kapitałowej.
Prognozowanie i monitorowanie

Celem prognozowania ryzyka biznesowego jest określenie przewidywanego scenariusza zmian pozycji przychodowych i kosztowych z rachunku wyników. Prognoza przygotowywana jest raz na kwartał w horyzoncie rocznym i obejmuje prognozę poziomu ryzyka biznesowego oraz kapitału wewnętrznego.

Raz na kwartał wykonywana jest weryfikacja prognozy ryzyka biznesowego tzw. backtesting.

Celem monitorowania ryzyka biznesowego jest diagnozowanie obszarów wymagających działań zarządczych. Monitorowanie ryzyka biznesowego obejmuje, w szczególności:

  • strategiczne limity tolerancji na ryzyko biznesowe - kwartalnie,
  • wyniki testów warunków skrajnych – raz na rok,
  • wyniki odwrotnych testów warunków skrajnych – raz na rok,
  • poziom kapitału wewnętrznego – kwartalnie,
  • odchylenia realizacji ryzyka biznesowego od prognozy – kwartalnie,
  • wyniki ankiety przeprowadzanej wśród wyższej kadry kierowniczej Banku – rocznie.  
RaportowanieRaportowanie prowadzone jest w okresach kwartalnych. Odbiorcami raportów o poziomie ryzyka biznesowego są KZAP, KR, Zarząd, Komitet ds. Ryzyka Rady Nadzorczej oraz Rada Nadzorcza.
Działania zarządcze  

Działania zarządcze polegają w szczególności na:

  • weryfikacji i aktualizacji kwartalnych prognoz finansowych, z uwzględnieniem działań zmierzających do ograniczenia poziomu ryzyka biznesowego zgodnie z limitami,
  • monitorowaniu poziomu strategicznego limitu tolerancji na ryzyko biznesowe.  

Ryzyko utraty reputacji

DefinicjaRyzyko utraty reputacji to ryzyko pogorszenia reputacji wśród klientów, kontrahentów, inwestorów, organów nadzoru i kontroli oraz opinii publicznej, na skutek decyzji biznesowych, zdarzeń operacyjnych, przypadków braku zgodności lub innych zdarzeń.
Cel zarządzaniaOchrona reputacji Grupy Kapitałowej poprzez przeciwdziałanie występowaniu strat reputacyjnych oraz ograniczanie negatywnego wpływu zdarzeń wizerunkowych na reputację Grupy Kapitałowej.
MonitorowanieMonitorowanie informacji o zdarzeniach wizerunkowych, uwzględniających każdy zidentyfikowany, negatywny przekaz informacyjny dotyczący Grupy Kapitałowej, w postaci: informacji rozpowszechnianych w środkach masowego przekazu, informacji ujawnianych w ramach zasad polityki informacyjnej Grupy Kapitałowej, ocen firm audytorskich, instytucji analitycznych oraz zewnętrznych organów nadzoru i kontroli, publicznych protestów i wystąpień.
Raportowanie

Raportowanie informacji o ryzyku utraty reputacji dokonywane jest w formie:

  • raportów zarządczych dla Komitetu Ryzyka, Zarządu, Komitetu ds. Ryzyka Rady Nadzorczej oraz Rady Nadzorczej,
  • informacji przedkładanych doraźnie, które dotyczą bieżących zdarzeń o istotnym wpływie na reputację dla dyrektora Pionu Prezesa Zarządu oraz Prezesa Zarządu,
  • informacji zamieszczonych w sprawozdaniach finansowych Banku i Grupy Kapitałowej oraz przekazywanych na żądanie zewnętrznych organów nadzoru i kontroli.
Działania zarządcze

Obejmują m.in. :

  • analizę przyczyn wystąpienia danych zdarzeń wizerunkowych,
  • ocenę skutków ich zaistnienia,
  • przygotowanie propozycji działań zarządczych mających na celu obniżenie poziomu ryzyka utraty reputacji.

Ryzyko modeli

DefinicjaRyzyko modeli oznacza ryzyko poniesienia strat w wyniku podejmowania błędnych decyzji biznesowych na podstawie funkcjonujących modeli. W ramach Grupy Kapitałowej ryzyko modeli zarządzane jest zarówno na poziomie danego podmiotu Grupy Kapitałowej (właściciela modelu), jak i na poziomie Banku jako podmiotu dominującego Grupy Kapitałowej.
Cel zarządzaniaOgraniczanie ryzyka poniesienia strat w wyniku podejmowania błędnych decyzji biznesowych na podstawie modeli funkcjonujących w Grupie Kapitałowej poprzez odpowiednio zdefiniowany i realizowany proces zarządzania modelami. Jednym z elementów procesu zarządzania modelami jest objęcie regularną, niezależną walidacją wszystkich modeli istotnych w Grupie Kapitałowej.
Identyfikacja, Pomiar i ocena ryzyka 

Identyfikacja ryzyka modeli polega w szczególności na gromadzeniu informacji o wykorzystywanych, a także planowanych do wdrożenia modelach oraz cyklicznym określaniu istotności modeli.

Ocena ryzyka modeli ma na celu określenie skali zagrożeń związanych z występowaniem ryzyka modeli. Oceny dokonuje się na poziomie pojedynczego modelu, a także w ujęciu zagregowanym na poziomie poszczególnych podmiotów Grupy Kapitałowej.

KontrolaCelem kontroli ryzyka modeli jest utrzymanie zagregowanej oceny ryzyka modeli na akceptowanym przez Grupę Kapitałową poziomie. Kontrola ryzyka modeli polega na określeniu mechanizmów wykorzystywanych do diagnozowania poziomu ryzyka modeli oraz narzędzi ograniczania poziomu tego ryzyka. W ramach narzędzi wykorzystywanych do diagnozowania ryzyka modeli wyróżnia się w szczególności strategiczny limit tolerancji na ryzyko modeli oraz wartości progowe ryzyka modeli.
Monitorowanie

Cykliczne monitorowanie ryzyka modeli ma na celu diagnozowanie obszarów wymagających działań zarządczych i obejmuje w szczególności:

  • aktualizację poziomu ryzyka modeli,
  • ocenę wykorzystania strategicznego limitu tolerancji na ryzyko modeli oraz wartości progowych ryzyka modeli,
  • weryfikację statusu wykonania oraz ocenę skuteczności realizacji działań w ramach ograniczania ryzyka modeli.  
RaportowanieWyniki monitorowania ryzyka modeli są cyklicznie prezentowane w raportach skierowanych do KR, Zarządu, Rady Nadzorczej. Raporty zawierają kompleksową ocenę ryzyka modeli, a w szczególności: informacje o stopniu wykorzystania strategicznego limitu tolerancji na ryzyko modeli oraz o poziomie ryzyka modeli (w ujęciu jednostkowym i skonsolidowanym), mapę ryzyka modeli, ocenę skuteczności zaleceń podejmowanych w celu obniżenia poziomu ryzyka modeli, ewentualne propozycje nowych działań zarządczych ograniczających ryzyko modeli.
Działania zarządczeCelem podejmowania działań zarządczych jest kształtowanie procesu zarządzania ryzykiem modeli i poziomu tego ryzyka, w szczególności poprzez ustalanie akceptowalnych poziomów ryzyka oraz podejmowanie decyzji o zastosowaniu narzędzi wspierających zarządzania ryzykiem.

Ryzyko zmian makroekonomicznych

DefinicjaRyzyko zmian makroekonomicznych to ryzyko pogorszenia sytuacji finansowej Banku w wyniku niekorzystnego wpływu zmiany warunków makroekonomicznych.
Cel zarządzaniaIdentyfikacja czynników makroekonomicznych mających znaczący wpływ na działalność Grupy Kapitałowej oraz podejmowanie działań mających na celu ograniczenie niekorzystnego wpływu potencjalnych zmian sytuacji makroekonomicznej na sytuację finansową Grupy Kapitałowej.
Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

Identyfikacja polega na określeniu scenariuszy potencjalnych zmian makroekonomicznych oraz określeniu czynników ryzyka (zależnych i niezależnych od działań Banku) mających największy wpływ na sytuację finansową Banku. Bank identyfikuje czynniki wpływające na poziom ryzyka zmian makroekonomicznych w trakcie przeprowadzania kompleksowych testów warunków skrajnych.

Ryzyko zmian makroekonomicznych materializuje się pośrednio w ramach innych ryzyk wpływających na działalność Banku.

Dla celów pomiaru ryzyka zmian makroekonomicznych Bank wykorzystuje miary ryzyka bazujące na wynikach kompleksowych testów warunków skrajnych, w szczególności dotyczące:

  • wyniku finansowego oraz jego składowych,
  • miar adekwatności kapitałowej oraz ich składowych,
  • wybranych miar płynności,
  • danych dotyczących jakości portfela kredytowego.  
Kontrola

Celem kontroli ryzyka zmian makroekonomicznych jest dążenie do ograniczenia niekorzystnego wpływu potencjalnych zmian sytuacji makroekonomicznej na sytuacje finansową Grupy Kapitałowej.

Kontrola ryzyka zmian makroekonomicznych polega na określeniu dostosowanego do skali działalności Grupy Kapitałowej dopuszczalnego poziomu ryzyka, przy czym poziom ryzyka zmian makroekonomicznych oceniany jest na podstawie wyników kompleksowych testów warunków skrajnych. Dopuszczalny poziom ryzyka zmian makroekonomicznych oznacz sytuację, w której wyniki testów warunków skrajnych nie wskazują na konieczność podejmowania działań naprawczych.

MonitorowanieMonitorowanie polega m.in. na bieżącej analizie czynników makroekonomicznych oraz sytuacji gospodarczej i obejmuje w szczególności:

  • zmiany sytuacji makroekonomicznej,
  • czynniki makroekonomiczne, na które Bank jest wrażliwy,
  • wyniki testów warunków skrajnych,
  • poziom ryzyka zmian makroekonomicznych.  
RaportowanieRaportowanie realizowane jest w postaci dodatkowej informacji o ryzyku zmian makroekonomicznych, dołączonej do raportu kwartalnego o adekwatności kapitałowej, w którym zostały przeprowadzone testów warunków skrajnych, Odbiorcami raportów są KZAP, KR, Zarząd oraz Rada Nadzorcza.
Działania zarządcze

Działania zarządcze polegają w szczególności na:

  • wydawaniu przepisów wewnętrznych,
  • ustalaniu akceptowalnych poziomów ryzyka,
  • propozycji działań mających na celu obniżenie poziomu ryzyka w przypadku wystąpienia podwyższonego lub wysokiego poziomu ryzyka zmian makroekonomicznych.  
Działania zarządcze Działania zarządcze polegają w szczególności na: wydawaniu przepisów wewnętrznych, ustalaniu akceptowalnych poziomów ryzyka, propozycji działań mających na celu obniżenie poziomu ryzyka w przypadku wystąpienia podwyższonego lub wysokiego poziomu ryzyka zmian makroekonomicznych.  

Ryzyko kapitałowe

DefinicjaRyzyko kapitałowe to ryzyko niezapewnienia odpowiedniego poziomu i struktury funduszy własnych, w odniesieniu do skali prowadzonej przez Bank działalności i ekspozycji na ryzyko, a tym samym niewystarczających do absorpcji strat nieoczekiwanych z uwzględnieniem planów rozwoju i sytuacji skrajnych.
Cel zarządzaniaZapewnienie odpowiedniego poziomu i struktury funduszy własnych, w odniesieniu do skali prowadzonej przez Grupę Kapitałową działalności oraz ekspozycji na ryzyko, z uwzględnieniem założeń polityki dywidendy Banku oraz zaleceń i rekomendacji nadzorczych w zakresie adekwatności kapitałowej.
Kontrola

Celem kontroli ryzyka kapitałowego jest dążenie do utrzymania poziomu ryzyka kapitałowego Banku i Grupy Kapitałowej Banku na poziomie niskim tj. powyżej określonych dla miar adekwatności wartości progowych.

Kontrola ryzyka kapitałowego obejmuje ustalenie dostosowanych do skali i złożoności działalności Banku oraz Grupy Kapitałowej mechanizmów kontroli ryzyka w postaci strategicznych limitów tolerancji oraz wartości progowych dotyczących miar adekwatności kapitałowej.

Utrzymywanie miar adekwatności kapitałowej powyżej wartości progowych zapewnia odpowiedni bufor kapitałowy powyżej minimów nadzorczych

Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

Poziom ryzyka kapitałowego dla Grupy Kapitałowej określany jest na podstawie wartości progowych i strategicznych limitów tolerancji m.in.: łącznego współczynnika kapitałowego oraz współczynnika kapitału podstawowego Tier 1. Wartości progowe ustalane są jako nadwyżka ponad wartości minimalne stanowiące strategiczne limity tolerancji dla miar adekwatności kapitałowej.

Poziom ryzyka kapitałowego określany jest następująco:

  • poziom niski – gdy wszystkie miary adekwatności kapitałowej przekraczają wartości progowe,
  • poziom podwyższony – gdy co najmniej jedna miara adekwatności jest niższa niż wartość progowa oraz żadna z miar adekwatności kapitałowej nie jest niższa niż strategiczny limit tolerancji,
  • poziom wysoki – gdy co najmniej jedna miara adekwatności kapitałowej jest niższa niż strategiczny limit tolerancji.
W przypadku zidentyfikowania wysokiego poziomu ryzyka kapitałowego Bank podejmuje działania w celu doprowadzenia miar adekwatności kapitałowej do poziomu niskiego z uwzględnieniem założeń polityki dywidendy oraz zaleceń i rekomendacji nadzorczych w zakresie adekwatności kapitałowej
monitorowanie i raportowanie

Bank regularnie monitoruje i raportuje poziom miar adekwatności kapitałowej w celu określenia stopnia spełniania norm nadzorczych, wartości progowych i wewnętrznych limitów strategicznych oraz identyfikacji przypadków wymagających uruchomienia kapitałowych działań awaryjnych

Raportowanie poziomów miar adekwatności kapitałowej odbywa się w miesięcznie dla Zarządu oraz kwartalnie dla Rady Nadzorczej.

Działania zarządcze dotyczące ryzyka kapitałowego  

Zarządzanie ryzykiem kapitałowym odbywa się poprzez:

  • określanie i realizację pożądanych przez Bank celów kapitałowych,
  • ustalanie wewnętrznych limitów dla miar adekwatności kapitałowej,
  • planowanie, monitorowanie oraz raportowanie poziomu i struktury kapitału własnego oraz adekwatności kapitałowej,
  • alokację wymogu w zakresie funduszy własnych oraz kapitału wewnętrznego na poszczególne obszary biznesowe i segmenty klienta w Banku oraz poszczególne spółki Grupy Kapitałowej,
  • ocenę rentowności poszczególnych obszarów biznesowych i segmentów klienta.

Głównymi narzędziami zarządzania ryzykiem kapitałowym są:

  • polityka dywidendowa,
  • emisja akcji i podwyższenie kapitału zakładowego,
  • emisja długu podporządkowanego
  • zaliczenie zysku z bieżącego okresu do funduszy własnych.
  • instrumenty ochrony kredytowej wybranych portfeli wierzytelności kredytowych,
  • ograniczenie działalności kredytowej, w tym limity działalności kredytowej,
  • sprzedaż wybranych aktywów finansowych oraz
  • sekurytyzacja portfela

Ryzyko ubezpieczeniowe

DefinicjaRyzyko ubezpieczeniowe oznacza ryzyko straty lub niekorzystnej zmiany wartości zobowiązań ubezpieczeniowych w związku z niewłaściwymi założeniami dotyczącymi wyceny i tworzenia rezerw (w szczególności rezerw techniczno-ubezpieczeniowych).
Identyfikacja i Pomiar ryzyka 

Ekspozycja na ryzyka ubezpieczeniowe jest monitorowana i kształtowana zgodnie z przyjętą Strategią Zarzadzania Ryzykiem.

W PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA rodzaj dominującego typu ryzyka ubezpieczeniowego jest odmienny w zależności od typu produktu w portfelu Spółki:

  • produkty z UFK (Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitaowe) – głównie ryzyko rezygnacji z umów (relatywnie krótki okres po wdrożeniu decyzji UOKiK),
  • produkty ochronne: ryzyko śmiertelności i szkodowości oraz selekcja negatywna (ryzyko malejące),
  • dla wszystkich produktów – ryzyko związane z porównaniem kosztów vs przychody (koszty jednostkowe).
Spółka ogranicza ekspozycję na ryzyka poprzez:
  • reasekurację ryzyka śmiertelności i szkodowości powyżej określonej kwoty per ryzyko i per umowa ubezpieczeniowa,
  • akcje retencyjne,
  • monitoring jakości sprzedaży w celu uzyskania poprawy jakości sprzedaży,
  • zwiększenie zakresu ochrony dla produktów inwestycyjno-ochronnych.

W 2015 i 2016 roku częściowo zmaterializowało się ryzyko w zakresie zmian podejścia do opłat likwidacyjnych. W konsekwencji postępowania UOKiK oraz porozumień zawartych w latach 2015 i 2016, będących wynikiem tego postępowania, Spółka dokonała oszacowania zmian w rozkładach przyszłych rezygnacji. Skorygowano również wysokości przyszłych opłat likwidacyjnych zgodnie z powyższym porozumieniem. Przyjęte postanowienia stanowią kontynuację dotychczas realizowanych przez Towarzystwo działań w zakresie obniżenia wysokości kosztu wykupu całkowitego z wybranych umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Do dnia sporządzenia niniejszego sprawozdania nie zaobserwowano wzrostu rezygnacji z umów powyżej założeń do tworzenia najlepszego oszacowania rezerw (Best Estimate).

Spółka PKO Towarzystwo Ubezpieczeń SA (rozpoczęcie działalności operacyjnej w 2016 roku) jest narażona na następujące typy ryzyka ubezpieczeniowego:

  • ryzyko rezerw i składek – mitygowane poprzez reasekurację proporcjonalną, konstrukcję produktów,
  • ryzyko katastroficzne – mitygowane poprzez reasekurację katastroficzną,
  • ryzyko rezygnacji z umów – mitygowane poprzez działania retencyjne.

Rodzaj dominującego ryzyka zależy od typu produktu:

  • wieloletnie umowy ubezpieczenia utraty źródła dochodu – ryzyko składki i rezerw,
  • ubezpieczenie mienia – ryzyko katastroficzne (powódź).
Pomiar ryzyka ubezpieczeniowego realizowany jest między innymi w ramach analizy rezygnacji z umów, analizy szkodowości, analizy wielkości aktywów na pokrycie rezerw techniczno-ubezpieczeniowych (APR) oraz corocznej analizy scenariuszy szokowych - testów stresu w ramach procesu własnej oceny ryzyka i wypłacalności. Spółki PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA i PKO Towarzystwo Ubezpieczeń SA wdrożyły wymogi wynikające z nowego systemu Wypłacalność II i kalkulują współczynniki kapitałowe zgodnie z nowym reżimem począwszy od 1 stycznia 2016 roku, utrzymując poziom środków własnych na adekwatnym poziomie.
Monitorowanie

W celu ograniczenia ekspozycji na ryzyka ubezpieczeniowe stosuje się między innymi:

  • reasekurację ryzyk (śmiertelności, zachorowalności),
  • okresy karencji,
  • wyłączenia,
  • działania retencyjne.

Reasekuracja bierna realizowana jest w oparciu o:

  • obligatoryjno-fakultatywne, kwotowo - ekscedentowe umowy reasekuracyjne, na bazie ryzyka – składki,
  • fakultatywne umowy reasekuracyjne, na bazie ryzyka - składki,
  • obligatoryjne, proporcjonalne umowy reasekuracyjne,
  • obligatoryjne umowy reasekuracji katastroficznej,
  • obligatoryjne umowy reasaekuracji nadwyżki szkody.

Reasekuracja na zasadach fakultatywnych stosowana jest do wszystkich umów ubezpieczenia i ryzyk nieobjętych umowami reasekuracji obligatoryjno – fakultatywnymi, w których suma na ryzyku brutto przekracza ustaloną kwotę.

W przypadku nowych produktów i ryzyk spółki PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA i PKO Towarzystwo Ubezpieczeń SA dokonują wyboru reasekuratora, zakresu ochrony, warunków reasekuracji, zmiany zawartych umów reasekuracji oraz zawierania nowych umów reasekuracji, ewentualnie dokonuje zmiany zawartych umów reasekuracji dla modyfikowanych produktów ubezpieczeniowych i nowych ryzyk.

RaportowanieRaportowanie ryzyka ubezpieczeniowego realizowane jest w postaci cyklicznych raportów dla Zarządu oraz dla Komitetu Zarządzania Aktywami i Pasywami, Lokalnego Komitetu Ryzyka oraz Komitetu Ryzyka przy Radzie Nadzorczej.
Aktywa na pokrycie rezerw techniczno-ubezpieczeniowych (APR) kształtowały się na wystarczającym poziomie (powyżej 100%), jak również miały odpowiednią strukturę. Wysokość wskaźnika łącznego na pokrycie rezerw na koniec 2016 roku wyniosła dla PKO Życie Towarzystwo Ubezpieczeń SA 103% oraz dla PKO Towarzystwo Ubezpieczeń SA 140%.  

Ryzyko nadmiernej dźwigni finansowej

DefinicjaRyzyko nadmiernej dźwigni finansowej to ryzyko wynikające z podatności na zagrożenia z powodu dźwigni finansowej lub warunkowej dźwigni finansowej, które może wymagać podjęcia niezamierzonych działań korygujących plany biznesowe, w tym awaryjnej sprzedaży aktywów mogącej przynieść straty lub spowodować konieczność korekty wyceny pozostałych aktywów.
Cel zarządzaniaZapewnienie właściwej relacji pomiędzy wielkością kapitału podstawowego (Tier 1) i sumą aktywów bilansowych oraz udzielonych zobowiązań pozabilansowych Grupy Kapitałowej.
Identyfikacja i Pomiar ryzyka Ryzyko nadmiernej dźwigni finansowej materializuje się poprzez niedopasowanie skali działalności i struktury źródeł finansowania oraz niedostateczne wyposażenie i Grupy Kapitałowej w fundusze własne Dla celów pomiaru ryzyka nadmiernej dźwigni finansowej, kalkuluje się wskaźnik dźwigni jako miarę kapitału Tier I podzieloną przez miarę ekspozycji całkowitej i wyraża wskaźnik jako wartość procentową. Wskaźnik dźwigni oblicza się w sprawozdawczym dniu odniesienia. Wskaźnik dźwigni jest kalkulowany zarówno w odniesieniu do kapitału Tier 1, jaki według definicji przejściowej kapitału Tier 1.
KontrolaCelem kontroli ryzyka nadmiernej dźwigni jest dążenie do utrzymania poziomu ryzyka nadmiernej dźwigni Banku na akceptowalnym poziomie. Obejmuje cykliczny przegląd mechanizmów kontroli ryzyka w postaci limitu tolerancji, wraz z jego wartością progową.
Monitorowanie i prognozowanie

Monitorowanie podlegają w szczególności:

  • wysokość wskaźnika dźwigni finansowej,
  • wartość progowa ryzyka nadmiernej dźwigni finansowej,
  • odchylenia wysokości wskaźnika dźwigni od prognozy.  
RaportowanieRaportowanie realizowane jest w okresach kwartalnych. Odbiorcami raportów o poziomie ryzyka nadmiernej dźwigni są KR, Zarząd, Komitet ds. Ryzyka Rady Nadzorczej oraz Rada Nadzorcza.
Działania zarządczeDziałania zarządcze dotyczące ryzyka nadmiernej dźwigni finansowej są tożsame z działaniami zarządczymi dotyczącymi ryzyka kapitałowego. W przypadku podwyższonego ryzyka podejmowane są działania w celu doprowadzenia miar adekwatności kapitałowej do poziomu obniżonego, z uwzględnieniem założeń polityki dywidendowej oraz zaleceń i rekomendacji nadzorczych w zakresie adekwatności kapitałowej.
 

Kompleksowe testy warunków skrajnych

Kompleksowe testy warunków skrajnych stanowią integralny element zarządzania ryzykiem w Grupie Kapitałowej oraz uzupełnienie testów warunków skrajnych specyficznych dla poszczególnych rodzajów ryzyka. Uwzględniają zbiorczo rodzaje ryzyka uznane przez Grupę Kapitałową za istotne. Obejmują analizę wpływu zmian w otoczeniu i funkcjonowaniu Grupy Kapitałowej na sytuację finansową Grupy Kapitałowej, w szczególności: rachunek zysków i strat, sprawozdanie z sytuacji finansowej, fundusze własne, adekwatność kapitałową, w tym wymogi w zakresie funduszy własnych, kapitał wewnętrzny, miary adekwatności kapitałowej, wybrane miary płynności.

Kompleksowe testy warunków skrajnych na potrzeby Grupy Kapitałowej przeprowadzane są nie rzadziej niż raz w roku w horyzoncie trzyletnim, a dla Banku co pół roku w horyzoncie trzyletnim, przy uwzględnieniu zmian wartości i struktury pozycji bilansu oraz rachunku zysków i strat (testy dynamiczne). Testy nadzorcze przeprowadzane są na żądanie organów nadzorczych zgodnie z założeniami dostarczonymi przez organy nadzorcze.